Nie napisałem tej książki dlatego, że brakowało kolejnego opisu Wielkiego Tygodnia. Takich opisów powstały tysiące. Chrześcijaństwo przez dwa tysiące lat stworzyło ogromną przestrzeń tekstów, komentarzy, medytacji, obrazów, hymnów, nabożeństw i dzieł sztuki, w których kolejne pokolenia próbowały zbliżyć się do tajemnicy ostatnich dni ziemskiego życia Jezusa z Nazaretu. Nie napisałem jej również dlatego, że Ewangelie pozostawiają pustkę, którą należałoby wypełnić wyobraźnią autora. Im dłużej czytam ich tekst, tym bardziej jestem przekonany, że żadnej takiej pustki nie ma. Jest natomiast coś innego, znacznie bardziej niepokojącego. Możemy znać Ewangelię bardzo dobrze, możemy pamiętać kolejność wydarzeń, potrafić przywołać poszczególne sceny i miejsca, a jednocześnie stopniowo utracić zdolność przeżywania ich realności. Możemy wiedzieć, co się wydarzyło, a jednak przestać doświadczać ciężaru tego, co się wydarzyło.

Właśnie z tego napięcia narodziła się ta książka. Z coraz silniejszego przekonania, że jednym z największych zagrożeń dla naszej wiary nie zawsze jest niewiedza. Czasami staje się nim nadmierne oswojenie. To, co znamy od dzieciństwa, może stać się dla nas tak oczywiste, że przestajemy naprawdę na to patrzeć. Słyszymy o Wieczerniku, Ogrodzie Oliwnym, zdradzie Judasza, pojmaniu, zaparciu się Piotra, przesłuchaniach, Piłacie, Herodzie, biczowaniu, cierniach, krzyżu i grobie. Wiemy, co nastąpi po czym. Znamy zakończenie. Potrafimy przewidzieć kolejną scenę. I właśnie dlatego możemy przejść przez tę historię niemal bez wewnętrznego oporu, bez zdumienia i bez lęku. Możemy uczestniczyć w liturgii Wielkiego Tygodnia, słuchać tych samych fragmentów Pisma, patrzeć na krucyfiks i przechodzić kolejne stacje Drogi Krzyżowej, pozostając cały czas w bezpiecznej odległości od wydarzenia, które powinno nas dotknąć znacznie głębiej.

Nie oskarżam w ten sposób tradycji chrześcijańskiej ani form pobożności, które przez stulecia prowadziły ludzi ku tajemnicy Męki Pańskiej. Przeciwnie, widzę w nich ogromne dziedzictwo duchowe. Dostrzegam jednak niebezpieczeństwo, które rodzi się po naszej stronie, gdy forma staje się tak dobrze znana, że przestaje prowadzić do rzeczywistości, którą miała odsłaniać. Człowiek ma niezwykłą zdolność oswajania nawet rzeczy najtrudniejszych. Psychologia opisuje mechanizmy habituacji, selektywnej uwagi i budowania schematów poznawczych, dzięki którym świat staje się dla nas możliwy do uporządkowania. Są one konieczne do życia, ale mają także swoją cenę. To, co wielokrotnie widziane, przestaje wywoływać tak silną reakcję. To, co wielokrotnie słyszane, może coraz rzadziej przebijać się do najgłębszych warstw świadomości. Znana opowieść zostaje szybko rozpoznana, a umysł zaczyna poruszać się w niej według wcześniej utrwalonych dróg.

Dotyczy to również Ewangelii. Można bowiem rozpoznawać wszystkie jej symbole, a jednocześnie coraz słabiej rozpoznawać dramat człowieka. Można patrzeć na Jezusa modlącego się w Getsemani i nie czuć już ciężaru samotności człowieka, który powraca do najbliższych i zastaje ich śpiących. Można czytać o zaparciu się Piotra i nie zatrzymać się przy kilku sekundach pomiędzy pytaniem a odpowiedzią, podczas których strach zaczyna zwyciężać nad miłością. Można słuchać opisu procesu Jezusa i nie dostrzec mechanizmu, w którym odpowiedzialność przechodzi z rąk do rąk, aż w końcu nikt nie chce przyznać, że decyzja należy właśnie do niego. Można dojść do krzyża tak szybko, że umknie nam wszystko, co wydarzyło się wcześniej w ludzkich sercach.

A przecież ludzie, którzy wychodzili tamtej nocy z Wieczernika, nie wiedzieli, że uczestniczą w historii, którą świat będzie wspominał przez tysiąclecia. Piotr nie wiedział, że za kilka godzin zaprze się człowieka, któremu przed chwilą deklarował wierność. Uczniowie nie szli przez noc z poczuciem, że wchodzą w centralne wydarzenie przyszłej teologii chrześcijańskiej. Strażnicy nie mieli świadomości, że człowiek, którego za chwilę ujmą, będzie przedstawiany na niezliczonych ikonach, obrazach i krucyfiksach. Piłat nie widział przed sobą centralnej postaci przyszłego Credo. Widział więźnia, problem polityczny i sprawę, która może zakłócić porządek. Kajfasz widział zagrożenie. Judasz widział człowieka, którego można wskazać. Piotr widział niebezpieczeństwo. Tłum widział oskarżonego. Każdy patrzył z perspektywy własnego czasu, własnego lęku, własnych interesów i własnych ograniczeń.

To jest dla mnie jedna z najbardziej przejmujących prawd tej historii. Historia zbawienia, kiedy się wydarzała, nie wyglądała jak historia zbawienia. Nie miała oprawy, którą nadały jej późniejsze wieki. Nie było złotego tła ikon, kadzidła, śpiewu ani ciszy świątyni. Była noc. Był człowiek wśród drzew. Było zmęczone ciało. Były światła niesione przez tych, którzy przyszli go pojmać. Były kroki, głosy, napięcie i gwałtowny ruch. Był człowiek prowadzony z miejsca na miejsce. Był dziedziniec, na którym ktoś próbował się ogrzać. Były pytania zadawane późną nocą i wczesnym rankiem. Było oczekiwanie na decyzję. Był lęk przed tłumem. Była polityka. Była religia. Był interes instytucji. Była odpowiedzialność, której wielu nie chciało wziąć na siebie. Był również człowiek, który stawał się coraz bardziej samotny pośród coraz większej liczby ludzi.

Właśnie do tej realności chcę wrócić. Nie po to, aby odbierać wydarzeniom Wielkiego Tygodnia ich sakralny charakter, lecz przeciwnie, aby ponownie odkryć, że chrześcijańskie sacrum nie istnieje poza rzeczywistością. W samym centrum wiary chrześcijańskiej znajduje się przecież Wcielenie. Bóg nie pozostał ideą. Nie przemówił wyłącznie poprzez pojęcia, systemy i symbole. Słowo stało się ciałem. To zdanie z Prologu Ewangelii Jana jest dla mnie jedną z najważniejszych teologicznych zasad całej tej książki. Jeżeli Słowo rzeczywiście stało się ciałem, oznacza to, że Bóg wszedł w materialność ludzkiej egzystencji, w czas i przestrzeń, w relacje, politykę, religię, rodzinę, zmęczenie, głód, przyjaźń, zdradę, lęk, cierpienie, pot, krew i śmierć. Chrześcijaństwo nie głosi Boga obserwującego człowieka z bezpiecznej odległości. Głosi Boga, który wszedł w sam środek ludzkiego świata.

Dlatego właśnie wydarzenia tej książki umieszczam we współczesnej Polsce. Nie dlatego, że chcę przenieść historię Jezusa z Jerozolimy do Warszawy, Poznania, Gdańska, Łodzi czy Wrocławia. Historyczna prawda pozostaje nienaruszona. Jezus z Nazaretu żył w konkretnym miejscu i konkretnym czasie. Został pojmany, osądzony i ukrzyżowany w świecie Palestyny pierwszego wieku. Nie można tego dowolnie przekształcać, ponieważ chrześcijaństwo nie jest religią mitu oderwanego od historii. Jego niezwykłość polega właśnie na tym, że Bóg objawia się w historii. Jednak ta sama wiara, która każe chronić historyczną konkretność wydarzenia, nie pozwala zamknąć jego znaczenia w przeszłości.

Dlatego współczesna Polska staje się w tej książce przestrzenią hermeneutyczną. Nie zastępuje Jerozolimy. Pomaga zobaczyć Jerozolimę ponownie. Nie twierdzę, że wydarzenia biblijne miały miejsce tutaj. Pytam natomiast, czy potrafimy naprawdę zrozumieć ich ciężar, jeżeli na moment odbierzemy im scenerię, którą znamy z ikonografii i religijnej wyobraźni, a następnie pozwolimy, aby ich ludzka logika wydarzyła się w świecie, którego zapach, dźwięki, przestrzenie i instytucje znamy z własnego życia. Kiedy pojmanie dokonuje się w miejscu, które można zobaczyć następnego dnia, kiedy przesłuchanie odbywa się w przestrzeni przypominającej współczesny urząd lub sąd, kiedy człowiek przechodzi przez korytarz oświetlony zimnym światłem, kiedy nad drzwiami znajduje się kamera, kiedy gdzieś w tle słychać samochód, kroki albo telefon, religijny dystans zaczyna się zmniejszać. I właśnie wtedy pojawia się pytanie znacznie trudniejsze od historycznej ciekawości: czy ja rozpoznałbym Chrystusa, gdyby wszedł w mój świat bez aureoli, bez ikonograficznego światła i bez podpisu mówiącego mi, kim jest?

To pytanie towarzyszyło mi podczas pracy nad tą książką niemal od początku. Coraz mocniej uświadamiałem sobie, jak łatwo jest osądzać uczestników ewangelicznego dramatu, kiedy znamy zakończenie ich historii. Wiemy, kim był Judasz. Wiemy, czego dokonał Piotr. Wiemy, jak zachował się Piłat. Wiemy, że Jezus był niewinny. Wiemy, że nastąpi zmartwychwstanie. Oni tego nie wiedzieli. Żyli wewnątrz wydarzenia, nie poza nim. Podejmowali decyzje w warunkach lęku, presji, niewiedzy, interesu, przywiązania do własnej pozycji i oczekiwań grupy. Nie usprawiedliwia to ich wyborów, lecz każe patrzeć na nie z większą antropologiczną powagą.

Im dłużej czytam opisy Męki Pańskiej, tym mniej interesuje mnie łatwe moralizowanie. Znacznie bardziej interesuje mnie człowiek. Interesuje mnie moment, w którym człowiek kochający zaczyna się bać. Moment, w którym człowiek wiedzący, co jest słuszne, przestaje mieć odwagę działać zgodnie z własnym przekonaniem. Moment, w którym grupa zaczyna myśleć inaczej niż pojedynczy człowiek. Moment, w którym odpowiedzialność zostaje rozproszona pomiędzy tak wielu uczestników, że każdy może powiedzieć, iż zrobił tylko swoją część. Interesuje mnie granica, po przekroczeniu której osoba przestaje być postrzegana jako osoba, a zaczyna być traktowana jako problem, zagrożenie, przypadek, sprawa, numer, oskarżony albo przeszkoda.

Właśnie stąd bierze się tytuł tego tomu: „Ten, którego skazano przed wyrokiem”. Im dłużej pozostawałem przy ewangelicznych opisach procesu Jezusa, tym mocniej dostrzegałem, że formalny wyrok jest dopiero końcem procesu, który rozpoczął się dużo wcześniej. Człowiek zostaje skazany w świadomości innych jeszcze zanim zapadnie decyzja. Zostaje opisany, nazwany, zaklasyfikowany i umieszczony w określonej kategorii. Później fakty mogą już jedynie potwierdzać przyjętą wcześniej interpretację. Współczesna psychologia zna dobrze mechanizmy potwierdzania własnych przekonań, konformizmu, presji grupowej i dehumanizacji. Ewangeliczny dramat pokazuje je z przejmującą ostrością, choć oczywiście posługuje się innym językiem.

Człowieka można skazać przed rozmową z nim. Można go skazać przed wysłuchaniem jego racji. Można go skazać poprzez reputację, plotkę, lęk grupy, potrzebę ochrony własnej pozycji albo zwykłą wygodę. Można dojść do przekonania, że jego obecność jest problemem, a następnie rozpocząć poszukiwanie argumentów uzasadniających decyzję podjętą wcześniej. Wtedy postępowanie może zachowywać pozory racjonalności, a jednocześnie przestać być rzeczywistym poszukiwaniem prawdy. Właśnie dlatego historia Jezusa jest tak niepokojąco współczesna. Nie dlatego, że współczesne instytucje są prostym odpowiednikiem instytucji z czasów Jezusa. Takie porównanie byłoby powierzchowne i niesprawiedliwe. Chodzi o coś znacznie głębszego. Chodzi o antropologię władzy, strachu, odpowiedzialności i sumienia.

Nie chcę więc w tej książce oskarżać współczesnego sądu, policjanta, urzędnika, lekarza, polityka ani kogokolwiek innego poprzez łatwe utożsamienie go z uczestnikiem procesu Jezusa. Takie zabiegi byłyby intelektualnie słabe i teologicznie nieuczciwe. Współczesne miejsca mają inne zadanie. Mają sprawić, że wydarzenie przestanie być egzotyczne. Mają przywrócić świadomość, że mechanizmy ludzkiego działania nie należą do jednej epoki. Zmieniają się mundury, budynki, język procedur, środki transportu, systemy prawne i technologie komunikacji, ale człowiek nadal pozostaje człowiekiem. Nadal może kochać i zdradzać. Nadal może być odważny i tchórzliwy. Nadal może mówić prawdę i ukrywać ją dla własnego bezpieczeństwa. Nadal może bronić niewinnego albo odwrócić wzrok. Nadal może uznać, że lepiej poświęcić jednego człowieka, niż narazić spokój całej wspólnoty.

Właśnie dlatego zależy mi na szczególe. Nie traktuję go jako literackiej ozdoby. Jest dla mnie sposobem odzyskiwania rzeczywistości. Kiedy piszę o Jezusie, który się boi, nie wystarcza mi samo słowo „lęk”. Chcę zobaczyć człowieka przeżywającego lęk w ciele. Chcę zobaczyć jego dłonie, oddech, napięcie mięśni, samotność, spojrzenie. Kiedy opisuję uczniów śpiących w ogrodzie, nie wystarcza mi stwierdzenie, że zasnęli. Interesuje mnie człowiek, który wraca do swoich najbliższych w najtrudniejszym momencie własnego życia i odkrywa, że są nieobecni właśnie wtedy, kiedy najbardziej ich potrzebuje. Kiedy dochodzę do zaparcia Piotra, interesuje mnie nie tylko treść wypowiedzianych słów, lecz moment poprzedzający odpowiedź, kiedy Piotr jeszcze może powiedzieć prawdę i równocześnie zaczyna rozumieć, ile może go ona kosztować.

To samo dotyczy przesłuchań i procesu. Nie wystarcza mi informacja, że Jezus został zaprowadzony od jednego do drugiego. Chcę zobaczyć doświadczenie człowieka przekazywanego z miejsca do miejsca, podczas gdy kolejni ludzie próbują umieścić odpowiedzialność gdzie indziej. W takim obrazie jest coś przerażająco współczesnego. Instytucje są potrzebne, prawo jest potrzebne, procedury są potrzebne, ale każda struktura może stać się moralnie niebezpieczna, kiedy człowiek ukryje za nią własne sumienie. Gdy każdy wykonuje jedynie swój fragment działania, może powstać sytuacja, w której całość prowadzi do zła, choć pojedynczy uczestnicy nie czują się jego autorami.

W tym właśnie miejscu Ewangelia przestaje być wygodnym wspomnieniem o cudzych błędach. Zaczyna zadawać pytania mnie. Nie pozwala mi spokojnie powiedzieć, że tamci zdradzili, tamci uciekli, tamci osądzili, tamci wydali wyrok. Jeżeli zatrzymam się przy tekście wystarczająco długo, zaczynam rozpoznawać w nim również własne mechanizmy. Wtedy nie stoję już obok Piotra. Zaczynam rozumieć jego strach. Nie stoję wyłącznie naprzeciw Piłata. Zaczynam rozumieć dramat człowieka, który widzi, co jest słuszne, a jednak nie chce zapłacić ceny za uczynienie tego, co słuszne. Nie patrzę wyłącznie na tłum. Zaczynam pamiętać własne chwile, w których łatwiej było mi przyjąć osąd większości niż zatrzymać się i samodzielnie zapytać o prawdę.

To jest także jeden z najbardziej osobistych powodów powstania tej książki. Nie piszę jej z pozycji człowieka, który uważa, że wie, jak zachowałby się w Jerozolimie tamtej nocy. Im jestem starszy, im dłużej jestem duchownym, im więcej widzę ludzkich historii i własnych słabości, tym mniej ufam takim deklaracjom. Bardzo chciałbym powiedzieć, że zostałbym przy Jezusie w Ogrodzie Oliwnym, ale uczniowie również byli przekonani o swojej wierności. Chciałbym powiedzieć, że nie uciekłbym podczas pojmania, ale ci, którzy uciekli, jeszcze kilka godzin wcześniej siedzieli z Nim przy jednym stole. Chciałbym mieć pewność, że nie wyparłbym się Go jak Piotr, ale Piotr naprawdę Go kochał. Chciałbym wiedzieć, że rozpoznałbym niesprawiedliwość procesu i sprzeciwił się jej, lecz historia człowieka uczy mnie wielkiej ostrożności wobec przekonania o własnej moralnej wyższości.

Nie wiem, gdzie znalazłbym się tamtej nocy. I coraz bardziej jestem przekonany, że ta niewiedza jest duchowo uczciwsza niż łatwe zapewnienie o własnej wierności. Ewangelia nie została dana po to, abyśmy mogli czuć się lepsi od ludzi, których opisuje. Została dana również po to, aby odsłaniać nasze własne serca. Nie chcę więc, aby Judasz był dla mnie jedynie Judaszem. Chcę zapytać, co dzieje się ze mną wtedy, kiedy korzyść zaczyna być silniejsza od więzi. Nie chcę, aby Piotr pozostał wyłącznie człowiekiem, który trzykrotnie zaparł się Jezusa. Chcę pytać o własne chwile milczenia, w których prawda mogła kosztować mnie zbyt wiele. Nie chcę, aby Piłat był tylko urzędnikiem odległego imperium. Chcę zobaczyć własne sytuacje, kiedy rozumiałem, co jest właściwe, ale próbowałem uniknąć odpowiedzialności.

Współczesny człowiek potrzebuje takiej bliskości również dlatego, że żyje w kulturze nadmiaru obrazów. Każdego dnia oglądamy dramaty innych ludzi niemal natychmiast po ich wydarzeniu. Widzimy wojny, katastrofy, procesy, pogrzeby, cierpienie, przemoc, protesty i tragedie. Ludzkiej psychice trudno unieść taką ilość emocjonalnych bodźców, dlatego broni się poprzez dystans. Uczymy się patrzeć szybko. Uczymy się przechodzić od jednego obrazu do następnego. Widzimy cierpienie i kilka sekund później oglądamy reklamę. Czytamy informację o śmierci, a chwilę później odpowiadamy na wiadomość. Ten rytm świata wpływa również na sposób, w jaki odbieramy rzeczywistość religijną. Krzyż może stać się kolejnym obrazem, który rozpoznajemy natychmiast, lecz zatrzymujemy się przy nim coraz krócej.

Dlatego literatura daje mi możliwość, której nie daje szybki obraz. Pozwala zatrzymać czas. Pozwala wejść w kilka sekund ludzkiego doświadczenia i pozostawać w nich dłużej, niż trwały w rzeczywistości. Pozwala usłyszeć oddech człowieka, zobaczyć jego spojrzenie, poczuć temperaturę pomieszczenia, dostrzec napięcie przed wypowiedzianym zdaniem. Pozwala przywrócić twarz człowiekowi, którego historia łatwo redukuje do roli. W tym sensie szczegół staje się dla mnie również narzędziem teologicznym, ponieważ chrześcijaństwo jest wiarą w Boga konkretu. Jezus nie zbawia abstrakcyjnej ludzkości z bezpiecznej odległości. Ma ciało. Odczuwa głód. Pragnie. Płacze. Męczy się. Dotyka innych i pozwala się dotykać. Zna przyjaźń, samotność, odrzucenie i ból. Umiera rzeczywistą śmiercią.

Nie sposób poważnie traktować teologii Wcielenia, a następnie opowiadać Męki w sposób, który pozbawia ją ciała, ciężaru i przestrzeni. Właśnie dlatego w tej książce tak ważne stają się miejsca, godziny, drogi, wnętrza, odległości, temperatura, światło, dźwięki i gesty. Nie mają one stworzyć iluzji, że wiem wszystko o każdym momencie ostatnich dni Jezusa. Nie wiem. Tam, gdzie tekst biblijny milczy, trzeba zachować pokorę. Wyobraźnia może służyć zrozumieniu, ale nie wolno pozwolić, aby zaczęła udawać objawienie. Dlatego podstawą tej książki pozostają źródła biblijne, przede wszystkim świadectwa Ewangelii oraz te teksty Starego Testamentu, które chrześcijańska tradycja odczytuje w odniesieniu do misterium Chrystusa.

Również tutaj zależy mi na teologicznej uczciwości. Nie traktuję Starego Testamentu jako magazynu zdań, które można wyjąć z kontekstu i wykorzystać jako prosty dowód na późniejsze wydarzenie. Historia zbawienia jest znacznie bogatsza. Pieśni o Słudze Pańskim, język Psalmów, doświadczenie cierpienia sprawiedliwego, zdrady, odrzucenia, nadziei i Bożej wierności tworzą wielką przestrzeń, w której Nowy Testament odczytuje osobę Jezusa. Stary i Nowy Testament nie stoją w tej książce obok siebie przypadkowo. Tworzą rozmowę. Jedno światło pada na drugie. Historia Izraela otwiera język, którym można głębiej rozumieć Chrystusa, a Chrystus pozwala chrześcijaninowi ponownie odczytywać historię zbawienia.

Dlatego moja narracja nie ma zastępować tekstu biblijnego. Jeżeli ta książka osiągnie swój cel, powinna prowadzić z powrotem do Ewangelii. Chciałbym, abyś po przeczytaniu którejś ze scen otworzył Ewangelię i zatrzymał się przy fragmencie, który wcześniej znałeś tak dobrze, że niemal go nie zauważałeś. Chciałbym, aby kilka słów zaczęło ważyć więcej. Abyś inaczej przeczytał zdanie o uczniach, którzy zasnęli, o Piotrze, który wyszedł na zewnątrz i zapłakał, o Jezusie, który milczał, o Piłacie, który pytał o prawdę, o tłumie, który wybrał.

Jeżeli jesteś człowiekiem wierzącym, być może wiele z tych tekstów znasz od lat. Być może potrafisz je cytować. Być może Wielki Tydzień jest dla ciebie jednym z najważniejszych okresów roku liturgicznego. Ale właśnie do ciebie kieruję tę opowieść, ponieważ wiara również potrzebuje momentów, w których odzyskuje zdolność zdumienia. Rutyna nie jest grzechem, ale może stać się zasłoną. Można wierzyć i równocześnie przestać pytać. Można uczestniczyć w liturgii i nie pozwolić, aby wydarzenie dotknęło własnego życia. Można bardzo dobrze znać Chrystusa w języku teologii, a jednocześnie coraz słabiej rozpoznawać Go w człowieku stojącym przed nami.

Jeżeli natomiast jesteś człowiekiem wątpiącym, stojącym gdzieś na granicy wiary i niewiary, ta książka jest również do ciebie. Nie oczekuję od ciebie, że wejdziesz w nią z gotową odpowiedzią. Być może Jezus jest dla ciebie przede wszystkim postacią historii. Być może nie potrafisz powiedzieć, czy wierzysz w Jego zmartwychwstanie. Być może Kościół zawiódł cię tak mocno, że każde religijne słowo budzi w tobie dystans. Być może zachowujesz w sobie pamięć wiary z dzieciństwa, ale nie wiesz już, co z nią zrobić. Nie chcę cię na pierwszych stronach tej książki przekonywać argumentem ani zmuszać do przyjęcia mojej perspektywy. Chcę jedynie zaprosić cię do uczciwego spojrzenia na człowieka z Nazaretu i na ludzi stojących wokół Niego.

Jeżeli nie wierzysz, spróbuj przez chwilę pozostać z pytaniem, kim był człowiek, którego historia po dwóch tysiącach lat wciąż nie przestaje domagać się odpowiedzi. Jeżeli wierzysz, spróbuj na moment odłożyć gotowe odpowiedzi i pozwolić sobie zobaczyć Go ponownie. Jeżeli jesteś zraniony, nie będę udawał, że religijne zdanie naprawi wszystko. Jeżeli jesteś rozczarowany Kościołem, nie będę próbował zasłaniać Ewangelii instytucją. Jeżeli jesteś duchownym, tak jak ja, być może potrzebujesz tej książki jeszcze bardziej, ponieważ nam szczególnie grozi niebezpieczeństwo mówienia o świętych wydarzeniach tak często, że przestajemy pozwalać im mówić do nas.

Piszę więc również do siebie. Pisząc o Chrystusie, którego prowadzono, osądzano i wydawano, nie mogę udawać neutralnego obserwatora. Każda z tych scen wraca do mnie jako pytanie o moje własne życie, moje kapłaństwo, moje decyzje, moje milczenie, moją odwagę i jej brak. Nie wiem, czy tę książkę można pisać uczciwie inaczej. Teologia, która nie dotyka życia teologa, bardzo łatwo staje się zimnym systemem pojęć. Wiara, której nie wolno zadać pytania osobistego, może zamienić się w ideologię. Ewangelia natomiast jest żywa właśnie dlatego, że nie pozwala człowiekowi pozostać poza tekstem.

W tym miejscu pojawia się również głębszy sens tytułu całej książki. „Gdy Bóg wchodzi w nasz świat” nie jest dla mnie metaforą literacką. Jest zdaniem o samym sercu chrześcijaństwa. Bóg wchodzi w nasz świat nie wtedy, kiedy świat jest przygotowany, uporządkowany i godny Jego obecności. Wchodzi w świat taki, jaki jest. Wchodzi w jego chaos, przemoc, ambicje, politykę, ekonomię, chorobę, samotność i śmierć. Nie wybiera miejsca sterylnego. Rodzi się w rzeczywistości niewygodnej. Żyje pośród konfliktów. Umiera poza murami miasta jako człowiek odrzucony.

Być może właśnie dlatego czasami próbujemy uczynić religię bezpieczniejszą niż Ewangelia. Zamykamy Boga w przestrzeniach, które umiemy kontrolować. Umieszczamy Go w świątyni, obrazie, liturgii i języku, który znamy. Są to rzeczy piękne i potrzebne, ale mogą stać się niebezpieczne, jeśli zaczniemy sądzić, że Bóg mieszka wyłącznie tam. Bóg chrześcijaństwa nie jest Bogiem, którego trzeba chronić przed rzeczywistością. On wszedł w nią pierwszy.

Dlatego w tej książce możesz spotkać Go w parku, na ulicy, na dziedzińcu, w sądzie, w samochodzie, na korytarzu, w magazynie, w miejscu opuszczonym i w miejscu pełnym ludzi. Nie dlatego, że chcę unowocześnić Jezusa. Jezus nie potrzebuje modernizacji. To my potrzebujemy czasami odzyskać zdolność rozpoznawania Jego obecności poza scenografią, do której przywykliśmy.

Może właśnie tam zaczyna się prawdziwe pytanie tej książki. Nie w tym, czy potrafisz wyobrazić sobie Jezusa we współczesnej Polsce, ale w tym, czy potrafisz dopuścić możliwość, że gdyby stanął dzisiaj pośród nas jako człowiek pozbawiony religijnej oprawy, moglibyśmy Go nie rozpoznać. Moglibyśmy być zajęci. Moglibyśmy uznać Go za kłopotliwego. Moglibyśmy nie zgadzać się z Jego słowami. Moglibyśmy uznać, że przekracza granice. Moglibyśmy powiedzieć, że jego obecność komplikuje sytuację. Moglibyśmy szukać sposobu, aby sprawę rozwiązać zgodnie z procedurą.

W tym sensie Wielki Tydzień nie należy wyłącznie do przeszłości. Nie dlatego, że historyczne wydarzenia powtarzają się ponownie, lecz dlatego, że pytanie, które ujawniły, pozostaje aktualne. Co człowiek robi z Bogiem, kiedy Bóg nie spełnia jego oczekiwań? Co robi z prawdą, kiedy prawda staje się niewygodna? Co robi z niewinnym człowiekiem, kiedy jego niewinność komplikuje wcześniej przyjęty plan? Co robi z odpowiedzialnością, kiedy jej przyjęcie wymaga odwagi?

Odpowiedź na te pytania nie znajduje się wyłącznie w historii Piłata, Piotra, Judasza czy tłumu. Znajduje się również w nas. I dlatego nie chcę pozostawić cię bezpiecznie po drugiej stronie tekstu. Będę mówił do ciebie bezpośrednio, ponieważ sam również nie chcę przed tym tekstem uciekać. Ty i ja będziemy szli przez te wydarzenia razem, choć każdy z nas wniesie w nie własną historię. Ty przyniesiesz swoje doświadczenie wiary albo niewiary, miłości, zdrady, lęku, straty, winy, samotności i nadziei. Ja przynoszę swoje. Nie będę udawał człowieka stojącego ponad opowieścią. Chcę wejść w nią razem z tobą.

Jeżeli więc otwierasz tę książkę jako człowiek wierzący, nie oczekuję, że odłożysz swoją wiarę. Przeciwnie. Chciałbym, aby stała się bardziej świadoma i mniej oczywista. Jeżeli otwierasz ją jako człowiek niewierzący, nie oczekuję, że będziesz udawał wiarę. Chciałbym jedynie, abyśmy przez chwilę uczciwie pozostali przy tej historii. Jeżeli jesteś człowiekiem zranionym, nie będę próbował przekonywać cię, że rana jest mała. Jeżeli jesteś człowiekiem poszukującym, nie będę udawał, że wszystkie pytania można zamknąć w jednym zdaniu.

Chcę tylko, żebyśmy zobaczyli.

Zobaczyli noc, zanim stanie się symbolem.

Zobaczyli człowieka, zanim stanie się ikoną.

Zobaczyli krzyż, zanim przyzwyczaimy się do jego kształtu.

A przede wszystkim zobaczyli Boga, który wchodzi w nasz świat nie po to, aby nas z niego zabrać, lecz aby spotkać nas dokładnie w jego środku.

Ten pierwszy tom prowadzi od Wieczernika do wyroku. Jeszcze nie dochodzimy do końca drogi. Nie stoimy jeszcze pod krzyżem. Nie wchodzimy jeszcze w ciszę grobu ani w światło poranka zmartwychwstania. Zatrzymujemy się w chwili, w której decyzja została podjęta. Człowiek został osądzony. System uznał, że wie, co należy z Nim zrobić. Właśnie dlatego jest to tom o Tym, którego skazano przed wyrokiem.

Później przyjdzie droga.

Przyjdzie krzyż.

Przyjdzie cisza.

Przyjdzie również poranek.

Ale nie chcę tam dochodzić zbyt szybko. Zmartwychwstanie nie może stać się skrótem pozwalającym ominąć Mękę. Jeżeli chrześcijaństwo mówi prawdę o zwycięstwie życia, musi mieć odwagę przejść przez prawdę o śmierci. Jeżeli mówi o nadziei, nie może udawać, że rozpacz nie istnieje. Jeżeli mówi o świetle, nie może bać się nocy.

Dlatego zaczynam od nocy.

Od Wieczernika.

Od człowieka, który wychodzi na drogę, wiedząc więcej niż ci, którzy idą obok niego.

Od Boga, który nie wycofuje się z naszego świata nawet wtedy, kiedy świat zaczyna przygotowywać miejsce, w którym będzie chciał Go usunąć.

I od ciebie.

Bo jeżeli dotarłeś do tego miejsca, ta historia nie będzie już tylko historią ludzi sprzed dwóch tysięcy lat. Będzie również pytaniem skierowanym do twojego sumienia, twojej wiary, twojego zwątpienia, twojej odwagi i twojego lęku.

Nie wiem, jak na nie odpowiesz.

Nie wiem również, jak odpowiedziałbym ja.

Wiem tylko, że chcę przejść tę drogę razem z tobą.