Przemijanie, odpowiedzialność, perspektywa wieczności

Istnieje taki sposób pamiętania o zmarłych, który pozwala nam uniknąć prawdy o własnym życiu. Przywołujemy imiona, porządkujemy groby, odtwarzamy wydarzenia, a jednocześnie odsuwamy pytanie o to, do czego ta pamięć nas zobowiązuje. Tymczasem w perspektywie chrześcijańskiej wspomnienie człowieka, który odszedł, stawia żyjących wobec odpowiedzialności za czas, jaki jeszcze pozostaje. Pamięć osiąga swoją dojrzałość wtedy, gdy otrzymane dobro staje się zasadą postępowania, ujawniona krzywda domaga się naprawienia, a świadomość śmierci otwiera na spotkanie z Bogiem. Nadzieja rodzi się tutaj z wiary, że ludzkie istnienie ma przed Nim znaczenie, którego przemijanie nie potrafi unieważnić.

Związek pamięci i nadziei stanowi jedno z zasadniczych zagadnień teologicznego rozumienia człowieka. Żyjemy bowiem pomiędzy tym, czego nie możemy już zmienić, a tym, czego nie potrafimy sobie zagwarantować. Przeszłość pozostawia w nas skutki, przyszłość wymaga zaufania, teraźniejszość zaś jest przestrzenią rzeczywistego działania. Człowiek nie ustanawia samodzielnie początku swojego istnienia i nie rozporządza jego ostatecznym spełnieniem. Otrzymuje życie, zanim zdoła je zrozumieć, i odpowiada za nie, chociaż nigdy nie obejmuje wszystkich jego następstw. W tej zależności od daru ujawnia się zarówno nasza kruchość, jak i godność. Jesteśmy zdolni odpowiedzieć na miłość, która nas poprzedza, i przekazać dobro, którego sami nie zapoczątkowaliśmy.

Psalmiczna modlitwa: „Naucz nas liczyć dni nasze, abyśmy osiągnęli mądrość serca” (Ps 90,12), odsłania właściwy sens namysłu nad przemijaniem. Liczenie dni oznacza tu zgodę na prawdę o własnej ograniczoności, z której może narodzić się rozeznanie. Człowiek mądry rozpoznaje, że nie każda pilna sprawa zasługuje na jego życie, a nie każda możliwość warta jest utraty wierności. Wie również, że miłość potrzebuje czasu, którego nie można odzyskać samym żalem. Przemijanie stawia zatem pytanie o hierarchię dóbr. Każe zbadać, czemu oddajemy uwagę, kogo pozostawiamy bez odpowiedzi i jak długo usprawiedliwiamy decyzje, które powinny już zostać podjęte.

Nie wolno jednak przekształcać tej prawdy w oskarżenie ludzi, których codzienność została zawężona przez chorobę, ubóstwo albo konieczność opieki nad innymi. Wartość czasu nie jest tożsama z liczbą osiągnięć. Życie człowieka pozbawionego sprawności nie staje się przez to życiem mniej znaczącym, podobnie jak życie przerwane przedwcześnie nie jest życiem nieudanym. Teologia stworzenia nakazuje uznać godność wcześniejszą niż użyteczność, a teologia łaski podważa przekonanie, że człowiek musi usprawiedliwić swoje istnienie wydajnością. Rachunek sumienia dotyczy odpowiedzi możliwej w rzeczywistych warunkach wolności. Bóg zna ciężar, którego inni nie widzą, i ograniczenia, których nie sposób zmierzyć zewnętrznym sukcesem.

Wspominając zmarłych, spotykamy się z granicą ludzkiej pamięci. Z upływem czasu zacierają się głosy, szczegóły twarzy i okoliczności wydarzeń. Niekiedy sama zdolność rozpoznawania bliskich zostaje dotknięta chorobą. Chrześcijańska nadzieja nie może zależeć od trwałości tych zdolności. Gdyby o ostatecznym ocaleniu człowieka rozstrzygało to, jak długo inni potrafią go wspominać, najbardziej opuszczeni zostaliby skrzywdzeni również po śmierci. Wiara zwraca nas ku wierności Boga, który zna każdego osobiście. Ludzkie zapomnienie pozostaje bolesne, lecz nie posiada władzy wymazania osoby z Jego miłości. Także człowiek pochowany bez imienia nie jest przed Bogiem anonimowy.

Mówiąc o pamięci Boga, posługujemy się językiem analogii. Bóg nie przechowuje przeszłości tak, jak człowiek gromadzi wspomnienia, i nie musi odzyskiwać wiadomości, które utracił. Biblijne stwierdzenie, że Bóg pamięta o przymierzu, wyraża Jego wierność i skuteczność zbawczego działania. Dlatego ocalenie osoby przekracza zachowanie informacji o jej istnieniu. Wierzymy w Boga, który może przywrócić życie umarłym i doprowadzić stworzenie do wspólnoty ze sobą. To rozróżnienie ma znaczenie zasadnicze: nawet najwierniejszy opis człowieka nie zastąpi jego obecności. Nadzieja zmartwychwstania dotyczy jego samego, jego niepowtarzalnego istnienia, a nie wyłącznie śladów pozostawionych w świadomości następnych pokoleń.

Tak rozumiana nadzieja wyrasta z Paschy Jezusa Chrystusa. Ukrzyżowany rzeczywiście wszedł w ludzką śmierć, a Jego zmartwychwstanie stanowi początek nowego życia, którego źródłem jest Bóg. Apostolskie świadectwo nie pozwala sprowadzić tego wydarzenia do trwałości przesłania Mistrza. Paweł wiąże prawdziwość chrześcijańskiej wiary ze zmartwychwstaniem Chrystusa i z przyszłym zmartwychwstaniem umarłych (por. 1 Kor 15). W tej perspektywie wieczność nie jest nagrodą wyobrażoną po to, aby osłabić ból rozstania. Jest obietnicą uczestnictwa w życiu Zmartwychwstałego. Człowiek może ją przyjąć z ufnością, ponieważ jej podstawą jest działanie Boga, a nie zdolność ludzkiego pragnienia do zapewnienia sobie spełnienia.

Wyznanie zmartwychwstania ciała chroni tę obietnicę przed oderwaniem od rzeczywistego człowieczeństwa. Nasze ciało uczestniczy w poznaniu, cierpieniu i miłości; za jego pośrednictwem przyjmujemy obecność innych i sami stajemy się dla nich obecni. Oczekiwane zbawienie obejmuje osobę w jej integralności. Nie znamy sposobu jej ostatecznej przemiany i nie powinniśmy zastępować tej niewiedzy szczegółowymi opisami zaświatów. Wiara pozwala jednak odrzucić przekonanie, że cielesna historia człowieka jest dla Boga pozbawiona znaczenia. Ręce, które pielęgnowały chorego, i ciało, które doznało przemocy, należą do historii osoby oczekującej odkupienia. Obietnica Boga dotyczy jej rzeczywistego życia, także tam, gdzie zostało ono zranione.

Właśnie dlatego perspektywa wieczności zawiera pytanie o sprawiedliwość. Sama pamięć potomnych nie może przywrócić życia zamordowanym ani oddać utraconego dzieciństwa skrzywdzonym. Paweł przypomina, że wszyscy staniemy przed trybunałem Chrystusa i odpowiemy za dobro lub zło uczynione w życiu (por. 2 Kor 5,10). Zmartwychwstanie Jezusa potwierdza, że Bóg ustanowił Go Sędzią świata (por. Dz 17,31). Oczekiwanie Bożej sprawiedliwości nadaje powagę naszym wyborom. Pozwala ufać, że cierpienie ofiar nie zostanie pominięte w ostatecznej prawdzie o świecie, a zarazem odbiera sprawcom podstawę do przekonania, że uniknięcie ziemskich konsekwencji zamyka sprawę odpowiedzialności. Boże miłosierdzie wzywa do nawrócenia, a nie do uznania zła za moralnie obojętne.

Ta prawda musi zostać odniesiona również do wspólnoty wierzących. Pierwszy List Piotra przypomina, że sąd rozpoczyna się od domu Bożego (por. 1 P 4,17). Wspólnota głosząca sąd Boga sama podlega osądowi Jego słowa. Nie może domagać się prawdy od innych, a następnie uznawać własnego lęku przed jej ujawnieniem za wystarczający powód milczenia. Wierność Ewangelii wymaga uczciwego uznania grzechów, zwłaszcza gdy krzywdę pogłębiło nadużycie duchowego autorytetu. Ochrona dobrego imienia wspólnoty staje się moralnie fałszywa, kiedy odbywa się kosztem człowieka potrzebującego sprawiedliwości. Wyznanie win otwiera na przebaczenie i oczyszczenie (por. 1 J 1,9). Nadzieja wierzących opiera się na Chrystusie, dlatego nie wymaga podtrzymywania przekonania o własnej niewinności.

Prorocki wymiar takiego wezwania polega na poddaniu teraźniejszości prawdzie objawionej przez Boga. Prorok nie uzyskuje prawa do pogardy wobec ludzi ani do ogłaszania własnych przewidywań jako Bożych wyroków. Staje natomiast wobec wspólnoty z wymaganiem, którego nie może ona unieważnić wygodnym zwyczajem. Tam, gdzie religijny język osłania obojętność, trzeba przywrócić mu zdolność nazywania grzechu. Tam, gdzie pobożność współistnieje z upokarzaniem słabszych, konieczne jest nawrócenie praktyki życia. Prorockie wezwanie do sprawiedliwości obejmuje obronę uciskanego, sieroty i wdowy (por. Iz 1,17). Takie słowo obejmuje również mówiącego. Traci wiarygodność, jeżeli pozwala mu zachować pozycję sędziego, podczas gdy wszystkich innych wzywa do pokuty.

Pamięć budująca nadzieję potrzebuje zatem oczyszczenia. Możemy tak opowiadać własną przeszłość, aby każdy nasz błąd wydawał się koniecznością, a każda cudza wina potwierdzała naszą niewinność. Podobny mechanizm działa w rodzinach i wspólnotach, kiedy za cenę spokoju zakazuje się pytań o to, co rzeczywiście się wydarzyło. Chrześcijańskie pojednanie wymaga uznania faktów, odpowiedzialności sprawcy i gotowości do naprawienia szkody w granicach tego, co możliwe. Przebaczenia nie wolno używać jako nacisku na skrzywdzonego, aby zrezygnował z ochrony albo sprawiedliwości. Człowiek zraniony potrzebuje czasu i bezpiecznej obecności. Żądanie natychmiastowego zamknięcia jego historii może przedłużać przemoc, nawet jeżeli zostaje wypowiedziane językiem religijnym.

Równocześnie pamięć nie powinna zamykać człowieka w niezmiennej tożsamości sprawcy lub ofiary. Łaska otwiera możliwość rzeczywistego nawrócenia, które przyjmuje odpowiedzialność za przeszłość i zmienia sposób odnoszenia się do innych. Zranionemu człowiekowi pozwala zaś odzyskiwać życie, którego sens nie wyczerpuje się w doznanej krzywdzie. Nie da się tego procesu nakazać ani ocenić według jednego kalendarza. Także zapomnienie wynikające z choroby nie jest moralnym uchybieniem, a oddalenie się bolesnych wspomnień nie musi oznaczać niewierności. Zadaniem wspólnoty jest podtrzymywanie prawdy i towarzyszenie osobie, bez zawłaszczania jej doświadczenia. Nadzieja dojrzewa tam, gdzie człowiek otrzymuje przestrzeń do odzyskania wolności.

W centrum chrześcijańskiej pamięci znajduje się polecenie Jezusa: „To czyńcie na moją pamiątkę” (Łk 22,19). Paweł, przekazując słowa ustanowienia Wieczerzy Pańskiej, łączy spożywanie chleba i picie z kielicha ze zwiastowaniem śmierci Pana aż do Jego przyjścia (por. 1 Kor 11,23nn.). Pamięć o Chrystusie kieruje więc wierzących ku Jego oddaniu siebie i ku oczekiwanemu spotkaniu z Nim. W tym samym rozdziale apostoł piętnuje podziały oraz upokarzanie ubogich podczas wspólnych zgromadzeń i wzywa każdego do zbadania siebie. Pamięć o ukrzyżowanym Panu osądza sposób, w jaki traktujemy drugiego człowieka. Uczestnictwo we wspólnocie domaga się odpowiedzi widocznej w postępowaniu, zwłaszcza wobec tych, których najłatwiej pominąć.

W tym świetle trzeba zapytać o naszą pamięć o zmarłych. Troska o grób stanowi wyraz szacunku, lecz sama nie wyczerpuje zobowiązania wobec człowieka. Można zachować jego fotografię, a zarazem odrzucić dobro, którego uczył; można przywoływać jego poświęcenie i powtarzać krzywdę, której usiłował zapobiec. Wierność wymaga rozeznania. Nie wszystko, co odziedziczyliśmy, powinno być kontynuowane, i nie każda rodzinna tradycja zasługuje na ochronę. Dobro należy przyjąć z wdzięcznością, niesprawiedliwość zaś nazwać i przerwać. W ten sposób pamięć przestaje służyć wyłącznie zachowaniu obrazu przeszłości. Uczestniczy w kształtowaniu przyszłości, za którą odpowiadamy wobec Boga i następnych pokoleń.

Szczególnie trudna jest pamięć o osobach, wobec których pozostało poczucie winy. Po śmierci bliskiego wracają słowa niewypowiedziane, zaniedbane spotkania i konflikty, których nie zdołaliśmy rozwiązać. Trzeba wówczas odróżnić rzeczywistą odpowiedzialność od pragnienia, aby po fakcie posiadać władzę nad całą przeszłością. Nikt nie potrafi przewidzieć wszystkiego ani ocalić drugiego człowieka własnymi siłami. Żal może prowadzić do uznania winy, modlitwy i zmiany postępowania, ale może również przekształcić się w przekonanie, że nie mamy już prawa do życia. Nadzieja chrześcijańska pozwala powierzyć Bogu to, czego nie możemy naprawić, i podjąć dobro, które nadal pozostaje w naszym zasięgu. Przyjęcie miłosierdzia wymaga czasem również zgody na własną ograniczoność.

Wobec śmierci bliskich potrzebujemy ufności zakorzenionej w panowaniu Chrystusa nad życiem i śmiercią. Paweł przypomina, że wierzący należą do Pana zarówno w życiu, jak i w umieraniu, ponieważ Chrystus umarł i powstał do życia, aby panować nad umarłymi i żywymi (por. Rz 14,7nn.). Ta prawda pozwala powierzyć Bogu nasz lęk, żal i pytania, na które nie znajdujemy odpowiedzi. Nie daje nam jednak prawa do zastępowania Jego sądu własnymi rozstrzygnięciami o cudzym losie. Każdy odpowie przed Bogiem za siebie (por. Rz 14,12). Naszym zadaniem pozostaje przyjęcie Jego słowa, wzajemne pocieszanie się obietnicą zmartwychwstania i wierne przeżycie czasu, który został nam powierzony (por. 1 Tes 4,13nn.).

Nadzieja potrzebuje również cierpliwości wobec żałoby. Wiara w zmartwychwstanie nie usuwa bólu nieobecności, a łzy nie stanowią same w sobie dowodu słabej wiary. Jezus płaczący przy grobie Łazarza pozwala odrzucić duchowość, która wstydzi się ludzkiego cierpienia (por. J 11,35). Śmierć rozrywa codzienną wspólnotę życia, dlatego utrata może domagać się długiego przechodzenia przez samotność i bezradność. Odpowiedzialne towarzyszenie nie polega na dostarczeniu zdania, które zamknie rozmowę. Wymaga obecności zdolnej słuchać, pomocy w zwykłych obowiązkach i zgody na pytania, których nie potrafimy rozwiązać. Człowiek pogrążony w żałobie powinien znaleźć we wspólnocie wierzących miejsce dla swojego bólu, także wtedy, gdy nie umie jeszcze wypowiedzieć słów nadziei.

Perspektywa wieczności prowadzi więc do odpowiedzialności za doczesność. Drugi List Piotra wiąże oczekiwanie nowego nieba i nowej ziemi, w których mieszka sprawiedliwość, z wezwaniem do świętego postępowania i pobożności (por. 2 P 3,11nn.). Ostateczne spełnienie pozostaje darem Boga, lecz nasze działanie ma znaczenie dla ludzi, których On powierza naszej odpowiedzialności. Z tego powodu wiara w życie wieczne zobowiązuje do ochrony godności chorego, uczciwości w pracy i sprzeciwu wobec poniżania człowieka. Nie wolno obiecywać przyszłego pocieszenia po to, aby uchylić się od możliwej pomocy. Jakub pokazuje bezowocność zapewnień o pokoju, którym nie towarzyszy pomoc człowiekowi pozbawionemu odzieży i pożywienia (por. Jk 2,15nn.). Nadzieja staje się wiarygodna, kiedy skłania do podjęcia ciężaru, który można dzisiaj komuś odjąć.

Sąd nad sposobem przeżywania czasu dokonuje się często w sytuacjach pozbawionych publicznego znaczenia. Ujawnia się w odpowiedzi udzielonej osobie zależnej od naszej decyzji, w rozmowie z kimś, kogo otoczenie uznało za nieprzydatnego, i w gotowości do poniesienia kosztów własnej uczciwości. Ewangeliczny obraz sądu wskazuje na głodnych, przybyszów, chorych i uwięzionych jako tych, wobec których rozstrzyga się prawda naszej relacji do Chrystusa (por. Mt 25,31nn.). Jest w tym ostrzeżenie przed życiem skupionym na własnym religijnym wizerunku. Człowiek może poświęcić wiele uwagi temu, za kogo uchodzi, a zbyt mało temu, jak traktuje drugiego, gdy nikt nie obserwuje jego postępowania.

Również wdzięczność podlega temu sprawdzianowi. Część dobra, dzięki któremu żyjemy, otrzymaliśmy od ludzi, których imion nigdy nie poznamy. Inni byli tak blisko, że ich wysiłek uznaliśmy za oczywisty. Pamięć staje się sprawiedliwa, kiedy przywraca miejsce temu, co ukryte: codziennej opiece, dotrzymanej obietnicy, cierpliwości człowieka, który nie otrzymał uznania. Nie powinniśmy jednak idealizować cierpienia tych osób ani czynić z ich wyczerpania wzoru dla następnych. Wdzięczność wymaga także poprawienia warunków, w których ktoś został pozostawiony sam ze zbyt wielkim ciężarem. Najpoważniejszym upamiętnieniem czyjegoś poświęcenia może być stworzenie takiej wspólnoty, w której następny człowiek otrzyma pomoc wcześniej.

Przyszłość zaczyna się zatem w decyzjach, których znaczenie bywa widoczne dopiero po latach. Przekazujemy następcom zarówno dobro, jak i następstwa własnych zaniedbań. Pozostawiamy po sobie sposoby sprawowania władzy, język rozmowy i wzory obchodzenia się ze słabszymi. Trzeba zapytać, czy ludzie, którzy przyjdą po nas, odziedziczą zdolność zaufania, czy obowiązek naprawiania szkód, które świadomie przenieśliśmy w ich czas. Odpowiedzialność międzypokoleniowa obejmuje również przekaz wiary. Nie wystarczy zachować religijne nazwy, jeśli związane z nimi doświadczenie uczy lęku przed pytaniem i bezradności wobec krzywdy. Świadectwo wymaga takiego życia, w którym słowo o Bogu pozwala rozpoznać Jego wierność i dobroć.

Prorockie wezwanie tej konferencji kieruje się dlatego ku naszemu dzisiejszemu sposobowi życia. Trzeba ujawnić prawdę tam, gdzie milczenie nadal kogoś krzywdzi, podjąć zaległą odpowiedzialność i przestać traktować nawrócenie jak sprawę, na którą zawsze znajdzie się późniejszy czas. Jednocześnie trzeba odrzucić rozpacz podpowiadającą, że historia winy wyczerpuje wszystkie możliwości przyszłości. W Chrystusie otwarta pozostaje droga przemiany. Jej rzeczywistość rozpoznaje się po owocach: po naprawieniu możliwej szkody, po oddaniu drugiemu należnej wolności, po uczciwym słowie wypowiedzianym mimo kosztu. Wymaganie jest poważne, ponieważ poważna jest godność człowieka, którego nasze postępowanie dotyka.

Gdy stajemy wobec śmierci, tracą znaczenie liczne uzasadnienia, którymi broniliśmy własnej obojętności. Pozostaje pytanie, czy przyjęliśmy dar życia i co uczyniliśmy z obecnością ludzi powierzonych naszej trosce. Na to pytanie nie odpowiada się wyłącznie wspomnieniem lepszych zamiarów. Odpowiada się również tym, co jesteśmy gotowi uczynić, póki trwa czas. Dlatego pamięć zmarłych powinna wyprowadzać nas ku żyjącym: ku człowiekowi czekającemu na pojednanie, ku osobie opuszczonej, ku prawdzie wymagającej odwagi. Każde takie spotkanie ma własną chwilę, która może już nie powrócić. Uznanie tej kruchości pozwala potraktować miłość z należną jej powagą.

Ostatecznie pamięć buduje nadzieję, kiedy zostaje powierzona Bogu i przyjęta jako zobowiązanie. Możemy opłakiwać zmarłych, uznawać ciężar win i przeciwstawiać się złu, ufając, że Chrystus zmartwychwstały doprowadzi do spełnienia to, czego sami ocalić nie potrafimy. Nasze życie zmierza ku spotkaniu z Tym, który zna je w całej prawdzie i otwiera przed nami możliwość miłosierdzia. Ta obietnica nadaje dzisiejszym wyborom znaczenie, którego nie odbiera im przemijanie. Prośmy zatem o pamięć zdolną przyjąć prawdę, o odwagę odpowiedzialności i o nadzieję, która stanie się czynem. Aby człowiek czekający na naszą miłość nie musiał otrzymać jej dopiero w słowach wypowiedzianych nad jego grobem.