← Wróć do „1 000 000 pytań do Boga”
Pytanie 011Data publikacji pytaniaZamyślnik, 4 października 2026

Biskupie, skąd mam wiedzieć, że właśnie wasz Kościół mówi mi prawdę o Bogu? Katolicy mówią, że pełnia Kościoła jest u nich. Prawosławni twierdzą, że to oni zachowali wiarę niepodzielonego Kościoła. Protestanci mówią, że ostatecznym kryterium jest Pismo, a nie sukcesja biskupów. Starokatolicy powołują się na sukcesję i Tradycję, ale odrzucają część późniejszych rozstrzygnięć Rzymu. Każdy potrafi pokazać historię, teologię i ludzi przekonanych, że prowadzi ich Duch Święty. A przecież te nauki czasami wzajemnie się wykluczają. Czy Duch Święty może prowadzić Kościoły do sprzecznych prawd? Jeśli nie, to gdzie właściwie jest dzisiaj jeden Kościół Chrystusa?

Odpowiedź

Zatrzymuję się nad tym pytaniem —

Gdzie jest dzisiaj jeden Kościół Chrystusa?

O prawdzie, podziałach i odpowiedzialności tych, którzy mówią w imieniu Boga

Drogi Czytelniku,

Przede wszystkim pragnę Cię serdecznie przeprosić, że tak długo oczekiwałeś na moją odpowiedź. Nie wynikało to z lekceważenia Twojego pytania ani z braku gotowości do podjęcia trudnego tematu. Przeciwnie, uznałem, że pytanie, które mi postawiłeś, zasługuje na coś więcej niż szybką odpowiedź, kilka przytoczonych fragmentów Pisma Świętego czy powtórzenie stanowiska własnego Kościoła. Chciałem poświęcić mu należny czas, przemyśleć je również w świetle własnej wiary, posługi i odpowiedzialności, jaką niesie ze sobą wypowiadanie się o Bogu wobec drugiego człowieka.

Dziękuję Ci za to pytanie. Jest ono nie tylko uzasadnione, ale również niezwykle potrzebne. Dotyka bowiem jednego z najbardziej bolesnych problemów chrześcijaństwa, problemu, przed którym zbyt często uciekamy, zasłaniając się historią, dogmatami, autorytetem urzędu albo przekonaniem o własnej nieomylności. Pytasz właściwie o to, dlaczego miałbyś zaufać któremukolwiek z nas, skoro wszyscy powołujemy się na tego samego Chrystusa, a nie potrafimy zgodnie odpowiedzieć na pytanie, czego On naprawdę nauczał.

Nie zamierzam przekonywać Cię, że powinieneś uwierzyć mojemu Kościołowi dlatego, że jestem jego biskupem. Nie poproszę Cię również, abyś przyjął moje słowa tylko z szacunku dla urzędu, który sprawuję. Byłoby to zaprzeczeniem uczciwości, której masz prawo oczekiwać od człowieka mówiącego o prawdzie. Biskup nie jest właścicielem prawdy objawionej, lecz ma obowiązek jej służyć. Nie jest również człowiekiem, któremu z racji święceń przysługuje przywilej posiadania odpowiedzi na każde pytanie. Może się mylić, może niewłaściwie rozumieć pewne zagadnienia, może także potrzebować nawrócenia. Święcenia nie uwalniają człowieka od ograniczeń jego poznania ani od odpowiedzialności za własne błędy.

Dlatego moja pierwsza odpowiedź brzmi: nie powinieneś wierzyć nam tylko dlatego, że twierdzimy, iż głosimy prawdę o Bogu. Masz prawo, a nawet obowiązek, pytać, badać, porównywać i domagać się uzasadnienia tego, czego nauczamy. Wiara chrześcijańska nie powinna wymagać rezygnacji z rozumu. Jeżeli jakaś wspólnota kościelna boi się uczciwych pytań, traktuje wątpliwości jako nieposłuszeństwo, a krytyczne myślenie jako zagrożenie dla własnego autorytetu, to sama daje powód, by przyjrzeć się temu autorytetowi szczególnie uważnie.

Nie oznacza to oczywiście, że każda wątpliwość jest dowodem błędu Kościoła ani że indywidualne przekonanie człowieka zawsze stanowi wystarczające kryterium prawdy. Oznacza natomiast, że prawda nie potrzebuje przymusu, aby pozostać prawdą. Może być trudna, wymagająca, a niekiedy bolesna, lecz nie staje się bardziej prawdziwa dlatego, że wypowiada ją człowiek ubrany w szaty biskupie.

Postawiłeś pytanie o katolików, prawosławnych, protestantów i starokatolików. Zauważyłeś, że każda z tych tradycji potrafi przedstawić argumenty historyczne i teologiczne na rzecz własnego rozumienia Kościoła. To prawda. Nie byłoby jednak sprawiedliwe sprowadzać tych argumentów wyłącznie do rywalizacji o pierwszeństwo. Za każdą z tych tradycji stoją wieki modlitwy, refleksji, sporów, świadectwa wiary, a często również cierpienia ludzi, którzy byli gotowi oddać życie za to, co uznawali za prawdę.

Tradycja rzymskokatolicka naucza, że jeden Kościół Chrystusa trwa w niej w sposób pełny, a jego widzialna jedność pozostaje związana z następcą świętego Piotra i biskupami pozostającymi z nim w komunii. Tradycja prawosławna rozpoznaje w swojej wspólnocie ciągłość wiary apostolskiej, życia sakramentalnego i soborowej Tradycji niepodzielonego Kościoła pierwszego tysiąclecia. Tradycje wyrosłe z Reformacji wskazują na pierwszeństwo Słowa Bożego i konieczność nieustannego poddawania nauczania kościelnego osądowi Pisma Świętego, choć różnią się między sobą w rozumieniu jego autorytetu oraz roli Tradycji. Starokatolicy podkreślają apostolską ciągłość Kościoła, znaczenie Eucharystii, sukcesji biskupiej i soborowości, kwestionując między innymi określone rozstrzygnięcia dotyczące prymatu i nieomylności papieskiej.

Nie są to różnice pozorne. Dotykają samego rozumienia autorytetu, sakramentów, urzędu biskupiego, natury Kościoła i sposobu rozpoznawania prawdy objawionej. Nie można ich uczciwie usunąć przez stwierdzenie, że wszyscy mówią dokładnie to samo, tylko innymi słowami. Nie mówią. W pewnych kwestiach nasze twierdzenia rzeczywiście się wykluczają.

I tutaj dochodzimy do zasadniczej części Twojego pytania: czy Duch Święty może prowadzić różne wspólnoty tego samego Kościoła do sprzecznych prawd?

Nie. Nie wierzę, aby Duch Święty był źródłem wzajemnie sprzecznych prawd.

Jeżeli dwa twierdzenia dotyczą tego samego zagadnienia, w tym samym znaczeniu i pod tym samym względem, a jedno zaprzecza drugiemu, nie mogą być jednocześnie prawdziwe. Nie zmienia tego religijne przekonanie osób, które je wypowiadają. Bóg nie przestaje być Bogiem prawdy tylko dlatego, że ludzie spierają się o Jego wolę.

Musimy jednak odróżnić działanie Ducha Świętego od ludzkiego przekonania, że działa On właśnie przez nas. To nie jest to samo.

Człowiek może szczerze wierzyć, że pozostaje wierny Duchowi Świętemu, a jednocześnie błędnie rozumieć określoną prawdę. Może być człowiekiem głębokiej modlitwy, uczciwego sumienia i autentycznej miłości do Chrystusa, a mimo to przyjmować interpretacje, które wymagają dalszego rozeznania lub korekty. Szczerość wiary zasługuje na szacunek, ale sama nie przesądza o prawdziwości wszystkich przekonań religijnych.

Podobnie obecność dobra i świętości w różnych wspólnotach nie oznacza automatycznie, że każda ich nauka jest równie prawdziwa. Duch Święty może działać pośród ludzi, którzy nie zgadzają się ze sobą, prowadzić ich ku Chrystusowi, pobudzać do nawrócenia i obdarzać łaską, nie będąc zarazem autorem sprzeczności obecnych w ich teologii.

To rozróżnienie uważam za niezwykle istotne. Zbyt łatwo bowiem utożsamiamy nasze rozumienie woli Bożej z samą wolą Bożą. Mówimy, że Duch Święty prowadzi naszą wspólnotę, a następnie zachowujemy się tak, jakby każde nasze rozstrzygnięcie, każda decyzja przełożonego i każda praktyka utrwalona przez pokolenia musiały być bezpośrednim wyrazem Jego działania.

Tymczasem historia chrześcijaństwa uczy czegoś znacznie trudniejszego. Chrześcijanie potrafili bronić prawd wiary z wielką odwagą, a jednocześnie popełniać poważne błędy w sposobie traktowania ludzi. Potrafili głosić Ewangelię miłości i usprawiedliwiać przemoc. Mówić o godności człowieka, a jednocześnie tolerować jego poniżanie. Wzywać do przebaczenia, a przez lata podtrzymywać wzajemną wrogość. Nie można wszystkich tych działań przypisać Duchowi Świętemu tylko dlatego, że podejmowano je w imieniu Kościoła.

Trzeba powiedzieć jeszcze więcej. Nie każde historyczne zwycięstwo jednej tradycji nad drugą jest dowodem zwycięstwa prawdy. Nie każda większość ma rację. Nie każda decyzja podjęta przez władzę kościelną jest wolna od uwarunkowań politycznych, społecznych czy ludzkich ambicji. Nie oznacza to odrzucenia autorytetu Kościoła ani dorobku soborów. Oznacza konieczność odróżniania wiary apostolskiej od tego, co w historii zostało ukształtowane również przez ludzkie interesy.

Jako biskup muszę przyjąć tę prawdę również wobec własnej tradycji. Byłoby nieuczciwe poddawać krytyce cudze roszczenia do wyłączności, a własne pozostawiać poza wszelką oceną. Nie mogę domagać się od innych pokory, samemu odmawiając poddania własnych przekonań uczciwemu badaniu.

W tym miejscu chcę odwołać się do jednej z najważniejszych dla mnie myśli zawartych w Pierwszym Liście do Koryntian: „Po części bowiem tylko poznajemy” (por. 1 Kor 13,9).

Nie rozumiem tych słów jako usprawiedliwienia dowolności doktrynalnej. Apostoł Paweł nie twierdzi, że prawda nie istnieje albo że sprzeczne nauki mogą być równie prawdziwe. Przypomina raczej, że ludzkie poznanie, również poznanie religijne, pozostaje ograniczone. Objawienie Boga w Jezusie Chrystusie nie jest dla chrześcijan jedynie fragmentaryczną hipotezą. Jest fundamentem wiary. Ale nasze teologiczne rozumienie tego Objawienia, sposób jego wyrażania i przekazywania dokonują się w historii, poprzez ludzkie języki, pojęcia i interpretacje.

Dlatego pokora nie jest przeciwieństwem prawdy. Jest jednym z warunków uczciwego jej poszukiwania.

Nie chciałbym należeć do wspólnoty, która w imię jedności zakazuje stawiania pytań. Nie chciałbym również należeć do wspólnoty, która dla zachowania popularności rezygnuje z wymagających prawd Ewangelii. Obie postawy są niebezpieczne. Pierwsza może prowadzić do religijnego autorytaryzmu, druga do takiego rozmycia wiary, w którym Chrystus przestaje być Panem, a staje się jedynie symbolem naszych aktualnych oczekiwań.

Prawda nie może być zakładnikiem ani kościelnej władzy, ani społecznego uznania.

Pozostaje jednak najtrudniejsze pytanie: gdzie wobec tego znajduje się dzisiaj jeden Kościół Chrystusa?

Moja odpowiedź wypływa z przekonania, że Kościół Chrystusa jest rzeczywistością większą niż granice jednej denominacji, choć nie jest przez to rzeczywistością pozbawioną widzialnego, historycznego i sakramentalnego wymiaru.

Wierzę w jeden Kościół, ponieważ wierzę w jednego Chrystusa, który go powołał. Nie wierzę w wielu Chrystusów, z których każdy byłby założycielem osobnego, konkurującego z pozostałymi Kościoła. Nie wierzę również, że historyczne rozłamy chrześcijaństwa doprowadziły do podziału samego Chrystusa. Apostoł Paweł pytał przecież Koryntian: „Czyż Chrystus jest podzielony?” (1 Kor 1,13). To pytanie pozostaje aktualne również dzisiaj.

Aby jednak właściwie je zrozumieć, powinniśmy powrócić do początków chrześcijaństwa, do czasów, w których Kościół nie posiadał jeszcze rozwiniętych struktur instytucjonalnych znanych nam z późniejszych wieków, a wspólnoty wierzących powstawały w różnych miastach, krajach i środowiskach kulturowych.

Kiedy sięgamy po Nowy Testament, spotykamy wspólnotę w Jerozolimie, Antiochii, Koryncie, Rzymie, Efezie, Kolosach, Filippi, Tesalonice, a także wspólnoty Galacji i innych regionów. Nie były one jednakowo ukształtowane pod względem społecznym i kulturowym. Ich członkowie wywodzili się z różnych narodów, posługiwali się różnymi językami, przynosili ze sobą odmienne doświadczenia religijne i społeczne. Jedni wyrastali z tradycji judaizmu, inni dopiero poznawali wiarę w jedynego Boga, porzucając wcześniejsze praktyki religijne.

A jednak Apostołowie nie głosili im wielu Chrystusów ani nie tworzyli odrębnych Kościołów w znaczeniu niezależnych od siebie religii. Głosili jednego Pana, jedną Ewangelię i jedno zbawienie. Różne wspólnoty powstawały w różnych miejscach, ale wszystkie były powołane do uczestnictwa w jednym Ciele Chrystusa.

Warto zwrócić uwagę na sam język Pisma Świętego. Apostoł Paweł pisze do Kościoła Bożego, który jest w Koryncie (1 Kor 1,2), pozdrawia wspólnotę w Rzymie, kieruje listy do chrześcijan w Filippi i Tesalonice, a w Liście do Galatów zwraca się do Kościołów Galacji (Ga 1,2). W Liście do Kolosan odnajdujemy z kolei niezwykle wymowne polecenie, aby pismo odczytane w Kolosach zostało przekazane również wspólnocie w Laodycei, a list pochodzący stamtąd przeczytano także w Kolosach (por. Kol 4,15-16).

Czy nie jest to piękny obraz jedności Kościoła, który od samego początku żył w wielu miejscach, lecz nie przestawał być jedną wspólnotą wiary? Wspólnoty zachowywały swoją miejscową tożsamość, znały własne trudności i potrzeby, a jednocześnie pozostawały we wzajemnej łączności, przekazywały sobie apostolskie nauczanie i uczestniczyły w tym samym dziele głoszenia Ewangelii.

Nie były to jednak wspólnoty doskonałe. I właśnie ten fakt powinien dać nam szczególnie wiele do myślenia.

W Koryncie dochodziło do sporów, wzajemnej rywalizacji i poważnych nadużyć. Jedni powoływali się na Pawła, inni na Apollosa, jeszcze inni na Kefasa. Apostoł z całą stanowczością sprzeciwiał się takiemu dzieleniu wspólnoty, pytając, czy Chrystus został podzielony (por. 1 Kor 1,10-13). W tym samym Kościele pojawiały się problemy moralne, konflikty między wierzącymi, a nawet niewłaściwe postępowanie podczas zgromadzeń eucharystycznych, kiedy jedni korzystali z obfitości, podczas gdy inni pozostawali głodni (por. 1 Kor 11,17-22).

A przecież Paweł nie oznajmił Koryntianom, że przestali być Kościołem tylko dlatego, że popełniali błędy. Zwracał się do nich jako do Kościoła Bożego, upominał ich, nauczał, wzywał do przemiany życia i przywrócenia jedności. Nie usprawiedliwiał ich niewierności, ale też nie przekreślał ich powołania do życia w Chrystusie.

Podobnie wspólnoty Galacji doświadczały poważnych sporów dotyczących rozumienia Ewangelii, Prawa i usprawiedliwienia. Paweł nie przemilczał tych zagadnień w imię pozornej zgody. Przeciwnie, występował z niezwykłą stanowczością przeciwko nauczaniu, które uważał za zniekształcenie Ewangelii (por. Ga 1,6-9). Nie oznaczało to jednak, że różnorodność wspólnot była sama w sobie zaprzeczeniem jedności Kościoła. Problem pojawiał się wtedy, gdy różnice prowadziły do odejścia od prawdy wiary i wzajemnej komunii.

W Kolosach przestrzegano wierzących przed nauczaniem, które mogło odwrócić ich uwagę od centralnego miejsca Chrystusa (por. Kol 2,8-19). Tesaloniczan trzeba było pouczać o właściwym rozumieniu nadziei zmartwychwstania i powtórnego przyjścia Pana (por. 1 Tes 4,13-18). Wspólnota w Filippi, mimo świadectwa wiary, również potrzebowała wezwania do pokory, zgody i przezwyciężania osobistych napięć (por. Flp 2,1-5; 4,2-3).

Szczególnie poruszające jest także świadectwo Apokalipsy świętego Jana. W listach skierowanych do siedmiu Kościołów Azji Mniejszej odnajdujemy zarówno pochwały, jak i bardzo surowe upomnienia. Jedne wspólnoty zachowywały wierność pomimo prześladowań, inne doświadczały duchowego zobojętnienia, tolerowały błędne nauczanie lub utraciły pierwotną gorliwość (por. Ap 2-3). Wszystkie zostają wezwane do słuchania tego, co Duch mówi do Kościołów.

Zauważmy, że nie mówi On każdej wspólnocie tego samego o jej postępowaniu. Jednych umacnia, inne napomina, jeszcze inne wzywa do zdecydowanego nawrócenia. Nie dlatego, że istnieje wiele sprzecznych prawd Bożych, ale dlatego, że różne wspólnoty jednego Kościoła mogą znajdować się w odmiennym stanie duchowym i potrzebować odmiennego pouczenia.

Nie możemy oczywiście utożsamiać sytuacji wspólnot apostolskich ze wszystkimi późniejszymi podziałami chrześcijaństwa. Pierwsi chrześcijanie nie posiadali współczesnych tożsamości wyznaniowych, a ich różnice nie odpowiadały wprost dzisiejszym sporom o prymat, sukcesję czy rozumienie sakramentów. Byłoby historycznym uproszczeniem twierdzić inaczej. Możemy jednak dostrzec fundamentalną prawdę: od samego początku Kościół istniał jako wspólnota wielu wspólnot, a jego jedność nie polegała na zniesieniu każdej różnorodności.

Apostołowie nie budowali jedności poprzez zaprzeczanie temu, że ludzie się różnią. Nie uznawali też jednak, że każda nauka zasługuje na przyjęcie tylko dlatego, że głosi ją ktoś uważający się za ucznia Chrystusa. Jedność wymagała wierności Ewangelii, wzajemnej odpowiedzialności, miłości oraz gotowości do przyjmowania upomnienia.

Ta apostolska perspektywa wydaje mi się niezwykle potrzebna również dzisiaj. Pozwala bowiem spojrzeć na Kościół nie jak na zbiór konkurujących ze sobą instytucji, z których każda usiłuje dowieść własnej wyłączności, lecz jak na jedną rzeczywistość duchową, historyczną i sakramentalną, której widzialna wspólnota została na przestrzeni wieków głęboko zraniona.

Właśnie tutaj dochodzimy do obrazu, który uważam za jeden z najpiękniejszych i najgłębszych w całym nauczaniu apostolskim.

Święty Paweł, pisząc do Koryntian, porównuje Kościół do ludzkiego ciała. Ciało jest jedno, chociaż składa się z wielu członków. Każdy członek posiada swoje miejsce, własne zadanie i znaczenie. Ręka nie jest nogą, oko nie jest uchem, a jednak wszystkie należą do jednego organizmu. Żaden członek nie może powiedzieć drugiemu, że go nie potrzebuje. Różnorodność nie niszczy jedności ciała, lecz jest warunkiem jego właściwego funkcjonowania (por. 1 Kor 12,12-27).

Apostoł wypowiada następnie słowa, które powinny stać się dla nas wszystkich przedmiotem głębokiej refleksji: „Wy przeto jesteście Ciałem Chrystusa i poszczególnymi członkami” (1 Kor 12,27).

Nie mówi, że Kościół stanowią wyłącznie ci, którzy przewodzą wspólnocie. Nie ogranicza Ciała Chrystusa do Apostołów, prezbiterów czy osób posiadających szczególne dary. Przeciwnie, wskazuje na wszystkich, którzy zostali włączeni w Chrystusa. Każdy członek posiada godność, której nie nadaje mu urząd kościelny, społeczna pozycja czy uznanie innych ludzi.

To my jesteśmy Kościołem. My, którzy należymy do Chrystusa, choć pozostajemy podzieleni.

Nie jesteśmy wieloma Chrystusami ani wieloma niezależnymi od siebie ciałami, z których każde mogłoby rościć sobie prawo do zastąpienia pozostałych. Jesteśmy powołani do uczestnictwa w jednym Ciele Chrystusa, nawet jeśli nasze historyczne podziały sprawiają, że nie potrafimy jeszcze urzeczywistnić pełni widzialnej jedności, do której zostaliśmy wezwani.

Nie oznacza to, że różnice między naszymi wspólnotami są nieistotne albo że wszystkie nasze przekonania teologiczne są jednakowo prawdziwe. Nie oznacza również, że samo powołanie się na Chrystusa wystarcza do rozstrzygnięcia wszystkich zagadnień dotyczących wiary, sakramentów i apostolskiej posługi. Oznacza natomiast, że nie wolno nam traktować innych ochrzczonych, wierzących w Chrystusa, tak jakby pozostawali całkowicie obcy Jego Ciału tylko dlatego, że nie należą do naszej wspólnoty wyznaniowej.

Apostoł Paweł przypomina przecież, że oko nie może powiedzieć ręce: „Nie jesteś mi potrzebna”, ani głowa nogom: „Nie potrzebuję was” (por. 1 Kor 12,21). Czy nie powinniśmy odczytać tych słów również jako poważnego wezwania skierowanego do współczesnych chrześcijan? Czy potrafimy z czystym sumieniem mówić o jedności Ciała Chrystusa, jeżeli jednocześnie z pogardą odnosimy się do tych, którzy wyznają tego samego Pana, lecz należą do innej tradycji kościelnej?

Muszę przy tym podkreślić, że Apostoł nie pisał o podziałach między współczesnymi wyznaniami chrześcijańskimi. Jego nauczanie dotyczyło wspólnoty wierzących i wzajemnej odpowiedzialności jej członków. Jednak właśnie dlatego stanowi tak wymagające kryterium naszego dzisiejszego rachunku sumienia. Paweł nie zachęca do utrwalania podziałów. Pragnie, „aby nie było rozdwojenia w ciele” (1 Kor 12,25). Nie możemy więc uczynić z jego słów usprawiedliwienia dla istniejącego rozbicia chrześcijaństwa. Powinniśmy raczej dostrzec w nich wezwanie do przezwyciężania tego, co nas oddziela.

Jeżeli bowiem jesteśmy członkami jednego Ciała, to cierpienie jednego z nas nie może pozostawać obojętne dla pozostałych. Krzywda wyrządzona człowiekowi w jednej wspólnocie chrześcijańskiej nie przestaje być naszym problemem tylko dlatego, że wydarzyła się poza granicami naszej jurysdykcji. Upokorzenie, przemoc, nadużycie władzy czy pogarda wobec ludzkiego sumienia nie stają się mniej poważne dlatego, że dotyczą innego wyznania. Podobnie dobro, świętość, miłosierdzie i autentyczne świadectwo Ewangelii nie tracą swojej wartości tylko dlatego, że odnajdujemy je poza własną wspólnotą.

Być może właśnie tutaj powinniśmy rozpocząć drogę ku jedności. Nie od pytania, kto spośród nas będzie miał ostatnie słowo, lecz od uznania, że nie wolno nam pozostać obojętnymi wobec siebie. Nie oznacza to rezygnacji z prawdy. Przeciwnie, oznacza gotowość szukania jej wspólnie, ze świadomością, że nasze podziały nie są powodem do dumy, lecz raną wymagającą uzdrowienia.

Kościół jest Ciałem Chrystusa, a nie własnością biskupów, papieży, patriarchów, pastorów czy jakiejkolwiek organizacji religijnej. Żadna wspólnota nie otrzymała prawa do traktowania Chrystusa jako swojej wyłącznej własności. Nie możemy rozporządzać Jego łaską według granic naszych jurysdykcji ani zakładać, że Duch Święty przestaje działać tam, gdzie kończy się nasza administracyjna władza.

Nie wynika z tego jednak, że wszystkie wspólnoty chrześcijańskie stanowią już dzisiaj pełną i doskonałą jedność. Nie stanowią. Nasze podziały są rzeczywiste, a brak pełnej komunii eucharystycznej, odmienne rozumienie posługi apostolskiej i sprzeczności doktrynalne są tego bolesnym świadectwem.

Dlatego odpowiedź, że Kościół Chrystusa znajduje się po prostu we wszystkich wyznaniach, bez żadnych dalszych zastrzeżeń, byłaby niewystarczająca. Mogłaby sugerować, że widzialna jedność, wspólna wiara i wzajemne uznanie sakramentów nie mają większego znaczenia. A mają. Chrystus nie modlił się o jedność pozorną ani o pokojowe współistnienie wzajemnie obojętnych wspólnot. Modlił się o jedność, która stanie się świadectwem dla świata (por. J 17,20-23).

Jestem przekonany, że jeden Kościół Chrystusa trwa w historii poprzez głoszenie Ewangelii, wiarę apostolską, życie sakramentalne, modlitwę i wspólnotę ochrzczonych. Rozpoznajemy jego obecność tam, gdzie ludzie rzeczywiście zostają zgromadzeni przez Chrystusa, gdzie przekazywana jest wiara Apostołów, gdzie sprawowane są sakramenty i gdzie wspólnota pozostaje otwarta na działanie Ducha Świętego. Nie oznacza to, że każda wspólnota posiada wszystkie te znaki w jednakowym rozumieniu i stopniu. Właśnie ich znaczenie i wzajemny związek należą do zagadnień, które nadal dzielą chrześcijan.

Nie potrafię uczciwie wskazać Ci jednej współczesnej struktury kościelnej i powiedzieć, że wszystko poza jej granicami pozbawione jest autentycznej obecności Chrystusa. Nie znajduję wystarczających podstaw, aby przypisywać sobie prawo do takiego osądu. Nie oznacza to zarazem, że wszystkie kościelne roszczenia do pełni prawdy uznaję za równoważne. Wierzę, że wymagają one poważnego rozeznania w świetle Pisma Świętego, świadectwa pierwotnego Kościoła, Tradycji apostolskiej i całej historii chrześcijaństwa.

W moim rozumieniu tradycja starokatolicka stanowi wartościową drogę zachowywania i przekazywania wiary katolickiej, zakorzenioną w apostolskości, sakramentalności i soborowym rozumieniu Kościoła. Nie traktuję jednak tej tradycji jako argumentu pozwalającego ogłosić, że pozostali chrześcijanie są mniej autentycznymi uczniami Chrystusa. Starokatolicy również mają obowiązek nieustannego badania własnej wierności Ewangelii. Sama sukcesja apostolska, choć istotna dla naszego rozumienia posługi biskupiej i ciągłości Kościoła, nie może zastąpić wierności nauce Apostołów, świętości życia ani odpowiedzialności za powierzonych nam ludzi.

Biskup może posiadać prawidłowo udokumentowaną sukcesję święceń, a jednocześnie postępować w sposób sprzeczny z Ewangelią. Może troszczyć się o poprawność liturgiczną, a zaniedbywać człowieka. Może z wielką dokładnością przedstawiać historię swojego urzędu, a nie potrafić wysłuchać cierpiącego. Wówczas jego urząd, nawet jeśli pozostaje ważny w porządku sakramentalnym, nie znajduje właściwego potwierdzenia w świadectwie życia.

Nie oznacza to, że moralny upadek duchownego automatycznie unieważnia sprawowane przez niego sakramenty. Oznacza natomiast, że urząd kościelny nie może być traktowany jako zwolnienie z odpowiedzialności moralnej. Prawdziwa apostolskość domaga się nie tylko ciągłości święceń, lecz również wierności apostolskiemu świadectwu.

Muszę także powiedzieć coś, co być może zabrzmi szczególnie niewygodnie dla ludzi przywiązanych do instytucjonalnego rozumienia Kościoła. Przez wieki chrześcijanie tak mocno koncentrowali się na udowadnianiu, kto posiada prawowitą władzę, kto zachował czystszą doktrynę i kto może uważać się za spadkobiercę Apostołów, że niekiedy tracili z oczu pytanie, po co Chrystus w ogóle powołał swój Kościół.

Nie powołał go przecież po to, aby stał się przestrzenią nieustannej walki o prestiż, wpływy i religijną dominację. Nie ustanowił apostolskiej posługi jako przywileju wynoszącego człowieka ponad innych. Nie powierzył uczniom Ewangelii po to, aby jej autorytet wykorzystywali do zabezpieczania własnych interesów.

Kościół został posłany, aby głosić Chrystusa, sprawować sakramenty, prowadzić ludzi ku pojednaniu z Bogiem, służyć człowiekowi i dawać świadectwo Królestwu Bożemu. Jeżeli odwraca się od tego posłannictwa, potrzebuje nawrócenia, niezależnie od tego, jak starą posiada tradycję, jak piękne sprawuje liturgie i jak przekonująco potrafi uzasadniać swoje historyczne prawa.

Nie chciałbym jednak, abyś zrozumiał moje słowa jako próbę zastąpienia prawdy doktrynalnej samą moralnością. Byłoby to kolejne uproszczenie. Kościół nie staje się prawdziwy wyłącznie dlatego, że jego członkowie czynią dobro. Również ludzie niewierzący potrafią żyć szlachetnie, kochać i poświęcać się dla innych. Chrześcijaństwo nie sprowadza się do humanitaryzmu. Jego centrum stanowi Jezus Chrystus, Jego wcielenie, krzyż, zmartwychwstanie oraz obietnica zbawienia. Miłość nie zastępuje prawdy wiary, ale powinna być jej owocem i świadectwem.

Właśnie dlatego słowa Chrystusa o rozpoznawaniu ludzi po owocach (por. Mt 7,16-20) są tak wymagające. Nie stanowią prostego testu pozwalającego rozstrzygnąć wszystkie spory teologiczne. Przypominają jednak, że wiarygodność naszego świadectwa musi znajdować potwierdzenie również w życiu. Nie wystarczy poprawnie mówić o miłości Boga, jeżeli nasze postępowanie konsekwentnie tej miłości zaprzecza.

Pytasz, skąd możesz wiedzieć, że właśnie nasza wspólnota mówi Ci prawdę o Bogu.

Nie mogę dać Ci gwarancji opartej wyłącznie na własnym urzędzie. Mogę natomiast zaprosić Cię do uczciwego sprawdzania tego, czego nauczamy. Czy nasze głoszenie pozostaje wierne Ewangelii? Czy potrafimy uzasadnić swoje przekonania w świetle Pisma Świętego i Tradycji? Czy jesteśmy gotowi przyznać się do błędu? Czy nie czynimy z własnej interpretacji narzędzia podporządkowania człowieka? Czy szanujemy sumienie osoby poszukującej? Czy jesteśmy zdolni do rozmowy z tymi, którzy nie podzielają naszych przekonań? Czy wreszcie potrafimy uznać dobro i autentyczną wiarę obecne poza granicami naszej wspólnoty?

Ale nie zatrzymuj się wyłącznie na tych pytaniach. Badaj również trudniejsze zagadnienia. Pytaj o rozumienie Eucharystii, chrztu, sukcesji apostolskiej, prymatu, soborów i autorytetu Pisma Świętego. Sprawdzaj, czy argumenty historyczne rzeczywiście potwierdzają przedstawiane twierdzenia. Nie przyjmuj bezkrytycznie ani naszej interpretacji pierwszego tysiąclecia, ani interpretacji rzymskokatolickiej, prawosławnej czy protestanckiej. Żadna tradycja nie powinna domagać się zwolnienia z obowiązku uzasadniania własnych przekonań.

Pamiętaj jednak, że nie każda różnica jest sprzecznością. Odmienne języki teologiczne, tradycje liturgiczne czy sposoby przeżywania duchowości mogą wyrażać tę samą wiarę. Ale tam, gdzie występuje rzeczywista sprzeczność doktrynalna, trzeba mieć odwagę ją nazwać i poszukiwać rozstrzygnięcia. Ekumenizm, który udaje, że problem nie istnieje, nie prowadzi do jedności w prawdzie. Prowadzi jedynie do uprzejmego przemilczania różnic.

Nie chcę takiego ekumenizmu.

Chcę jedności, która będzie zdolna wytrzymać trudne pytania, uczciwą krytykę i konieczność przyznania, że również my mogliśmy w historii nie wszystko właściwie rozpoznać. Chcę dialogu, w którym chrześcijanie nie spotykają się po to, aby przedstawić kolejne dowody własnej wyższości, lecz aby wspólnie szukać głębszej wierności Chrystusowi. Nie chodzi o porzucenie własnych przekonań dla świętego spokoju. Chodzi o gotowość poddania ich wymagającej próbie prawdy.

Być może jednym z największych dramatów współczesnego chrześcijaństwa jest to, że tak często bardziej boimy się utraty instytucjonalnego znaczenia niż utraty ewangelicznej wiarygodności. Potrafimy bronić tytułów, jurysdykcji i historycznych przywilejów z niezwykłą determinacją, a znacznie trudniej przychodzi nam publiczne przyznanie się do winy. Niekiedy łatwiej zorganizować uroczystą liturgię jedności niż pojednać się z człowiekiem, którego skrzywdziliśmy. Łatwiej podpisać deklarację o wzajemnym szacunku niż zrezygnować z języka pogardy wobec innych chrześcijan.

A przecież to właśnie nasza niewierność, nie tylko nasze doktrynalne spory, sprawia, że ludzie tacy jak Ty pytają, komu można jeszcze zaufać.

Nie zamierzam usprawiedliwiać tej niewierności. Kościół nie może domagać się od wiernych bezgranicznego zaufania, jeżeli sam nie jest gotowy do przejrzystości, odpowiedzialności i rzeczywistego nawrócenia. Nie wystarczy powtarzać, że Kościół jest święty, ponieważ jego Głową jest Chrystus. Trzeba również uczciwie uznać, że jego członkowie, w tym duchowni, mogą w sposób dramatyczny zaprzeczać świętości, do której zostali powołani.

W tekstach publikowanych na moim blogu wielokrotnie powracam do tych zagadnień. Nie dlatego, że chcę podważać wiarę w Kościół, ale dlatego, że traktuję ją poważnie. Wiara w Kościół nie może oznaczać obowiązku usprawiedliwiania wszystkiego, co czynią ludzie Kościoła. Miłość do wspólnoty nie wymaga milczenia wobec jej błędów. Przeciwnie, niekiedy właśnie miłość nakazuje wypowiedzieć słowa, których inni nie chcą słyszeć.

W refleksji „Kilka słów o Kościele” pisałem o potrzebie rozumienia Kościoła jako wspólnoty szerszej niż granice poszczególnych denominacji. W tekście „Odnowa Kościoła w duchu miłości i prawdy” zwracałem uwagę na odpowiedzialność za jego duchowy i moralny kształt. W rozważaniu „Lepsi chrześcijanie?” podejmowałem problem religijnej pychy, która każe nam mierzyć wartość drugiego człowieka jego przynależnością wyznaniową. Natomiast tekst „Wyobraź sobie Kościół” jest próbą spojrzenia na wspólnotę wierzących przez pryzmat tego, czym powinna stawać się w świetle Ewangelii.

Zapraszam Cię do lektury tych refleksji nie po to, abyś odnalazł w nich gotowy system odpowiedzi na wszystkie pytania, lecz abyś mógł lepiej zrozumieć sposób, w jaki sam przeżywam odpowiedzialność za Kościół i poszukuję jego autentycznej jedności.

Chciałbym bowiem, abyś wiedział, że nie mówię do Ciebie z pozycji człowieka, który zakończył już własne poszukiwanie prawdy. Moja wiara nie polega na tym, że przestałem zadawać pytania. Polega również na gotowości stawania przed pytaniami, na które nie zawsze potrafię odpowiedzieć z taką pewnością, jakiej sam bym pragnął.

Nie uważam tego za słabość biskupiej posługi. Znacznie większą słabością byłoby udawanie pewności tam, gdzie potrzebne są dalsze studium, modlitwa i rozeznanie.

Na zakończenie pragnę jeszcze raz powrócić do Twojego ostatniego pytania, być może najważniejszego ze wszystkich, które mi postawiłeś. Gdzie właściwie jest dzisiaj jeden Kościół Chrystusa?

Odpowiadając, chciałbym ponownie przywołać słowa Apostoła Pawła, który w Pierwszym Liście do Koryntian posłużył się obrazem ludzkiego ciała, aby wyjaśnić istotę Kościoła. Pisał, że podobnie jak ciało jest jedno, chociaż składa się z wielu członków, tak również jest z Chrystusem. Każdy członek posiada swoje miejsce i znaczenie, a żaden nie może powiedzieć drugiemu, że go nie potrzebuje. Apostoł przypomina, że cierpienie jednego członka staje się cierpieniem całego ciała, podobnie jak jego godność i radość powinny być udziałem wszystkich (por. 1 Kor 12,12-27).

W tym niezwykłym obrazie odnajduję odpowiedź, która nie pozwala mi zadowolić się samymi granicami wyznaniowymi ani uznać podziałów chrześcijaństwa za stan naturalny, z którym powinniśmy się ostatecznie pogodzić.

Nie zapominajmy, że również wspólnoty apostolskie, o których czytamy w Nowym Testamencie, zmagały się z własnymi słabościami i nieporozumieniami. Chrześcijanie w Koryncie, Kolosach, Galacji, Filippi czy Tesalonice nie byli ludźmi pozbawionymi wad. Nie we wszystkim jednakowo rozumieli nauczanie, nie zawsze potrafili żyć w zgodzie i niejednokrotnie potrzebowali stanowczego upomnienia. A przecież byli adresatami apostolskiej troski właśnie dlatego, że należeli do Chrystusa i zostali powołani do życia w Jego Kościele.

Nie istniało wiele konkurencyjnych Ciał Chrystusa. Istniał jeden Kościół, obecny w wielu miejscach i wspólnotach, pozostających w łączności wiary i apostolskiego świadectwa. Z tego powodu nie chciałbym, abyśmy dzisiaj mylili mnogość wspólnot chrześcijańskich z istnieniem wielu niezależnych od siebie Kościołów Chrystusa. Rozmaitość miejsc, języków, tradycji i darów nie musi oznaczać podziału samego Kościoła. Natomiast zerwanie komunii i sprzeczności w sprawach wiary są rzeczywistymi ranami jego widzialnej jedności.

To my jesteśmy Kościołem. My, którzy należymy do Chrystusa, choć pozostajemy podzieleni.

Kościół Chrystusa nie jest przecież jedynie sumą instytucji religijnych ani wspomnieniem wspólnoty, która istniała przed wielkimi rozłamami. Nie jest także wyłącznie duchową ideą, którą można oddzielić od konkretnego życia wierzących, głoszonego Słowa, sakramentów i apostolskiej wiary. Jest żywą wspólnotą powołaną przez Chrystusa, której Głową pozostaje On sam. To od Niego Kościół otrzymuje życie, a nie od naszych historycznych zasług, liczebności czy kościelnych tytułów.

Dlatego nie chciałbym, abyśmy kiedykolwiek zapomnieli, że Kościół to nie tylko ci, którzy nim kierują, nauczają w jego imieniu lub sprawują w nim urzędy. Kościół to również człowiek modlący się w samotności, rodzina próbująca żyć Ewangelią, osoba cierpiąca, która nie utraciła zaufania do Boga, wspólnota gromadząca się na Eucharystii, człowiek poszukujący wiary i ten, który po doświadczeniu krzywdy próbuje odnaleźć drogę powrotu. Wszyscy, którzy przez chrzest zostali włączeni w Chrystusa, są powołani do życia w Jego Ciele, niezależnie od tego, jak bardzo niedoskonała pozostaje nasza wzajemna jedność.

Nie jesteśmy jednak Kościołem dlatego, że sami siebie tak nazwaliśmy. Jesteśmy nim dzięki Chrystusowi, który nas powołuje, jednoczy ze sobą i obdarza swoim życiem. To rozróżnienie jest zasadnicze. Kościół nie należy do nas w takim znaczeniu, w jakim należy do człowieka założona przez niego organizacja. To my należymy do Chrystusa, a przez Niego zostajemy powołani do wspólnoty z innymi.

I dlatego żaden biskup, żaden duchowny ani żaden wierny nie powinien mówić o Kościele tak, jakby stał ponad nim lub posiadał go na własność. Sprawowany urząd nie czyni nikogo panem Ciała Chrystusa. Powinien raczej zobowiązywać do tym większej służby, odpowiedzialności i pokory.

Nie oznacza to, że wspólnota wierzących nie potrzebuje pasterzy, nauczania czy uporządkowanego życia kościelnego. Potrzebuje ich, ale ich sens wynika ze służby Kościołowi, a nie z prawa do podporządkowania sobie ludzkich sumień.

Właśnie dlatego Ty, jako człowiek stawiający trudne pytania o prawdę, nie jesteś kimś stojącym poza sprawami Kościoła, komu duchowny z wysokości swojego urzędu powinien jedynie udzielić pouczenia. Twoje pytania dotyczą nas wszystkich. Dotyczą naszej wspólnej odpowiedzialności za to, czy chrześcijaństwo pozostaje wierne Temu, którego imię nosi.

Nie twierdzę, że znam prostą drogę prowadzącą do przezwyciężenia wszystkich podziałów. Nie znam również rozwiązania, które pozwoliłoby bez dalszej refleksji pogodzić każdą sprzeczność doktrynalną. Wiem jednak, że nie wolno nam zaprzestać poszukiwania jedności tylko dlatego, że jej osiągnięcie wydaje się trudne. Nie wolno też przedstawiać obecnego stanu chrześcijaństwa jako ostatecznego urzeczywistnienia woli Chrystusa.

W Ewangelii według świętego Jana słyszymy modlitwę Jezusa: „Aby wszyscy stanowili jedno” (J 17,21). Nie odczytuję jej jako pobożnego życzenia, które możemy przywoływać podczas ekumenicznych nabożeństw, a następnie odkładać na bok. Jest dla mnie zobowiązaniem. Jest również pytaniem skierowanym do każdego z nas, szczególnie zaś do tych, którzy przyjęli odpowiedzialność za prowadzenie wspólnot chrześcijańskich.

Czy naprawdę służymy jedności, o którą modlił się Chrystus? Czy też nauczyliśmy się tak dobrze żyć w podziale, że przestaliśmy odczuwać jego tragizm?

To pytanie nie powinno pozostawiać nas spokojnymi.

Dlatego odpowiadam Ci: wierzę w jeden Kościół Chrystusa. Wierzę, że trwa on dzięki wierności swojego Pana, a nie dzięki doskonałości jego członków. Wierzę, że jesteśmy wezwani do jednej wiary, jednej nadziei i jednej miłości, chociaż nie osiągnęliśmy jeszcze pełnej widzialnej komunii. Wierzę także, że żaden z naszych podziałów nie zwalnia nas z obowiązku poszukiwania pojednania w prawdzie.

To my jesteśmy Kościołem. Kościołem podzielonym, zranionym przez historię, ludzkie błędy, ambicje i wzajemną nieufność, ale niepozbawionym nadziei, ponieważ jego Głową pozostaje Jezus Chrystus.

Nie możemy jednak uznać samego faktu podziału za wystarczający obraz jedności, którą On nam powierzył. Jeśli naprawdę wierzymy, że jesteśmy członkami jednego Ciała, musimy mieć odwagę wyciągnąć z tej wiary konsekwencje. Musimy nauczyć się nie tylko mówić o jedności, lecz również ponosić trud jej poszukiwania, nawet wtedy, gdy wymaga to zrewidowania własnych przyzwyczajeń, porzucenia uprzedzeń i przyznania się do błędów.

Nie oczekuję od Ciebie, abyś po przeczytaniu mojej odpowiedzi uznał, że wszystkie Twoje wątpliwości zostały rozstrzygnięte. Być może pojawią się kolejne pytania, jeszcze trudniejsze od tych, które już postawiłeś. Nie obawiam się ich. Wierzę, że szczere poszukiwanie prawdy nie jest zagrożeniem dla Kościoła. Zagrożeniem staje się dopiero sytuacja, w której Kościół przestaje mieć odwagę poddawać własne życie osądowi Ewangelii.

Nie pozwól więc, aby nasze podziały odebrały Ci pragnienie poznawania Chrystusa. Badaj to, czego nauczamy, pytaj o źródła naszej wiary, domagaj się uczciwych odpowiedzi. Nie rezygnuj z rozumu w imię religijnego posłuszeństwa, ale też nie pozwól, aby błędy chrześcijan przesłoniły Ci Tego, ku któremu powinniśmy wszyscy prowadzić.

A od nas, duchownych, masz prawo oczekiwać czegoś więcej niż pięknych słów, poprawnie sprawowanej liturgii i przekonujących wywodów teologicznych. Masz prawo oczekiwać uczciwości, odpowiedzialności, pokory i życia, które nie będzie zaprzeczeniem głoszonej przez nas Ewangelii. Masz prawo oczekiwać, że nie będziemy wykorzystywać autorytetu Kościoła do ochrony własnej pozycji, lecz będziemy służyć ludziom powierzonym naszej trosce.

Bo ostatecznie to nie Chrystus będzie musiał usprawiedliwiać przed światem nasze podziały, ambicje i błędy. To my będziemy musieli odpowiedzieć przed Nim za sposób, w jaki traktowaliśmy Jego Kościół i naszych braci oraz siostry.

I może właśnie wtedy okaże się, że najważniejsze pytanie nie brzmiało: „Który z nas miał rację, nazywając siebie prawdziwym Kościołem?”, lecz: „Czy pozostaliśmy wierni Chrystusowi i czy potrafiliśmy rozpoznać Jego obecność także w tych, których przez lata nazywaliśmy obcymi?”.

Dziękuję Ci za Twoje pytanie i za cierpliwość w oczekiwaniu na odpowiedź. Przyjmuję je nie tylko jako prośbę o teologiczne wyjaśnienie, lecz również jako wezwanie do osobistego rachunku sumienia. Wierzę, że właśnie takie rozmowy są nam dzisiaj potrzebne, jeśli nasze słowa o jedności Kościoła mają być czymś więcej niż piękną, lecz niespełnioną deklaracją.

Z serdecznym szacunkiem, wdzięcznością i modlitwą,bp Robert Matysiak NCCZamyślnik