Co z tą naszą wiarą?
Jest coś niepokojącego w religijności, która z ogromną łatwością wypowiada sądy o Bogu, Kościele, człowieku i świecie, a jednocześnie z coraz większą trudnością znosi pytania. Jeszcze bardziej niepokojąca jest wiara, która przestaje pytać nie dlatego, że znalazła odpowiedzi, lecz dlatego, że uznała własne odpowiedzi za jedyne możliwe. Wtedy przekonanie zastępuje wiedzę, przyzwyczajenie bierze się za Tradycję, emocję za sumienie, a własną interpretację za głos samego Boga. Być może właśnie tutaj należy rozpocząć rozmowę o kondycji polskiego chrześcijaństwa. Nie od statystyk praktyk religijnych, liczby wiernych, sporów o obecność Kościoła w przestrzeni publicznej ani od kolejnego narzekania na sekularyzację. Problem jest głębszy. Dotyczy jakości naszej świadomości religijnej.
Polska religijność rozwijała się w szczególnych warunkach historycznych. Zabory, wojny, okupacje, komunizm i doświadczenie Kościoła jako przestrzeni przechowywania narodowej tożsamości sprawiły, że wiara przez pokolenia pełniła funkcję znacznie szerszą niż wyłącznie religijna. Była językiem wspólnoty, znakiem przynależności, miejscem oporu, elementem kultury i narodowej pamięci. Trzeba to dziedzictwo szanować. Jednocześnie trzeba mieć odwagę powiedzieć, że religijność ukształtowana w takich warunkach nie musiała automatycznie oznaczać religijności pogłębionej teologicznie.
Można bowiem przez całe życie uczestniczyć w praktykach religijnych i nigdy poważnie nie postawić sobie pytania, dlaczego właściwie wierzę w to, w co wierzę. Można znać modlitwy, święta, obyczaje i rytuały, a jednocześnie niewiele wiedzieć o historii własnego Kościoła, powstawaniu dogmatów, rozwoju liturgii, sporach pierwszych wieków chrześcijaństwa, historii podziałów, zasadach interpretacji Pisma Świętego czy różnicach pomiędzy chrześcijańskimi tradycjami. Można być człowiekiem religijnym i pozostawać religijnym analfabetą. To zdanie brzmi brutalnie. Ale czasem właśnie brutalność diagnozy pozwala zobaczyć chorobę, którą przez lata nauczyliśmy się nazywać zdrowiem.
Wiara odziedziczona nie jest jeszcze wiarą przemyślaną
Jednym z problemów polskiego chrześcijaństwa jest utożsamienie przynależności religijnej z dojrzałością religijną. Tymczasem są to dwie zupełnie różne rzeczy. To, że człowiek został ochrzczony, wychował się w określonej tradycji, zna jej język i uczestniczy w jej obrzędach, nie oznacza jeszcze, że potrafi własną wiarę rozumieć, uzasadnić i skonfrontować z pytaniami innych. I właśnie tej konfrontacji przez dziesięciolecia w Polsce brakowało.
Żyjemy w społeczeństwie, które przez długi czas było religijnie wyjątkowo jednorodne. Oczywiście żyją pośród nas prawosławni, luteranie, reformowani, metodyści, baptyści, starokatolicy, mariawici, Żydzi, muzułmanie i przedstawiciele innych tradycji religijnych. Jednak dla ogromnej części społeczeństwa pozostają oni abstrakcją. Wiemy, że istnieją, ale często nie znamy ich osobiście. Nie znamy ich teologii. Nie wiemy, dlaczego wierzą inaczej. Czasami nawet nie potrafimy powiedzieć, na czym właściwie ta odmienność polega. W wielu miejscach katolik mieszka obok katolika, chodzi do pracy z katolikiem, jego dzieci chodzą do szkoły z dziećmi innych katolików, a całe doświadczenie religijne dokonuje się w przestrzeni jednej tradycji.
W takiej sytuacji bardzo łatwo pomylić większość z prawdą. Łatwo również dojść do przekonania, że chrześcijaństwo jest dokładnie tym, czego nauczyliśmy się we własnej parafii, a wszystko, co wygląda inaczej, stanowi odstępstwo, dziwactwo albo zagrożenie. Tymczasem wystarczy przekroczyć granicę własnego doświadczenia, aby odkryć, że chrześcijaństwo jest rzeczywistością znacznie większą niż nasze lokalne przyzwyczajenia.
Nie znamy innych, więc tworzymy ich sobie sami
Brak wiedzy o innych tradycjach chrześcijańskich rodzi jeszcze jeden problem. Jeżeli nie znam człowieka, z którym się różnię, zaczynam tworzyć jego obraz z własnych wyobrażeń. Wtedy protestant staje się dla mnie kimś, kto „odrzucił Kościół”, prawosławny kimś, kto „nie uznaje papieża”, starokatolik kimś, kto „odszedł od katolicyzmu”, a człowiek niewierzący kimś, kto „odrzucił Boga”. Każde z tych zdań może zawierać jakiś fragment informacji, ale żadne nie pozwala zrozumieć drugiego człowieka.
Nie można prowadzić poważnego dialogu z własnym wyobrażeniem o rozmówcy.
Ekumenizm zaczyna się właśnie w tym miejscu. Nie od wspólnego nabożeństwa raz w roku, pamiątkowego zdjęcia duchownych czy uprzejmego komunikatu o „braterskiej atmosferze”. To są gesty potrzebne, ale pozostają powierzchowne, jeżeli nie towarzyszy im intelektualna uczciwość. Ekumenizm zaczyna się wtedy, kiedy potrafię powiedzieć: chcę zrozumieć, dlaczego wierzysz inaczej. Nie oznacza to rezygnacji z własnej tożsamości. Przeciwnie. Dopiero człowiek świadomy własnej tradycji może wejść w prawdziwy dialog. Człowiek niepewny swojej tożsamości zazwyczaj boi się spotkania, ponieważ każde pytanie odbiera jako zagrożenie. Dlatego agresywna religijna pewność siebie bywa czasami nie świadectwem siły wiary, lecz maską jej intelektualnej kruchości.
Starokatolicyzm i pokora wobec własnej historii
Z perspektywy starokatolickiej problem ten jest szczególnie istotny. Starokatolicyzm wyrósł przecież z jednego z największych sporów eklezjologicznych nowożytnego chrześcijaństwa. Sprzeciw wobec dogmatów I Soboru Watykańskiego dotyczących jurysdykcyjnego prymatu i nieomylności papieskiej nie był buntem przeciwko katolickości. W zamierzeniu jego twórców był pytaniem o jej właściwe rozumienie, o miejsce Kościoła lokalnego, rolę biskupów, znaczenie soborowości i wierność doświadczeniu Kościoła pierwszych wieków.
Ta historia powinna nauczyć starokatolika jednej rzeczy szczególnie mocno: Kościół nie powinien bać się pytań. Jeżeli sami domagamy się prawa do teologicznej refleksji, nie możemy odmawiać go innym. Jeżeli podkreślamy znaczenie sumienia, synodalności i odpowiedzialności całego Kościoła, nie możemy tworzyć we własnych wspólnotach nowych małych absolutyzmów. Jeżeli krytykujemy przekonanie, że jeden urząd może rozstrzygać każdą kwestię ostatecznie, byłoby groteskowe, gdybyśmy następnie sami zaczęli zachowywać się tak, jakby nieomylny był nasz biskup, ksiądz, środowisko albo my sami.
Starokatolicyzm bez intelektualnej pokory zaprzecza własnej historii.
Biblia jako broń
Najbardziej niebezpiecznym skutkiem religijnego analfabetyzmu jest jednak coś jeszcze. Człowiek, który nie zna zasad interpretacji Pisma Świętego, historii jego powstawania, gatunków literackich, kontekstu kulturowego i teologicznego, może zostać przekonany niemal do wszystkiego, jeżeli tylko odpowiedni pogląd zostanie poprzedzony słowami: „Biblia mówi”. Wystarczy jeden werset, wyjęty z księgi, wyjęty z rozdziału, wyjęty z historii, wyjęty z kontekstu. I nagle fragment tekstu, który powstawał w zupełnie innej rzeczywistości historycznej, zaczyna służyć jako argument w sporze politycznym XXI wieku.
To nie jest wierność Biblii. To instrumentalizacja Biblii.
Pismo Święte nie jest magazynem zdań, z którego można wyjmować amunicję do kolejnych wojen ideologicznych. Chrześcijaństwo od początku czytało Biblię we wspólnocie, w świetle Chrystusa, Tradycji, rozumu i doświadczenia Kościoła. Sam fakt, że ktoś potrafi zacytować werset, nie czyni jego interpretacji chrześcijańską.
Dlatego szczególnie niebezpieczna jest sytuacja, w której język religijny zaczyna być wykorzystywany przez polityków. Polityk cytuje Biblię, odwołuje się do Boga, mówi o obronie chrześcijaństwa, używa krzyża, tradycji, rodziny albo narodu jako elementów własnej narracji. I część chrześcijan przestaje pytać. Skoro powiedział „Bóg”, uznajemy go za człowieka Boga. Skoro zacytował Biblię, jego poglądy zaczynamy uważać za biblijne. Skoro powiedział, że broni chrześcijaństwa, zapominamy zapytać, czy jego postępowanie ma cokolwiek wspólnego z Ewangelią.
To właśnie tutaj religijny analfabetyzm staje się politycznie niebezpieczny. Człowiekiem religijnym, który nie zna własnej religii, niezwykle łatwo manipulować.
Ewangelia nie potrzebuje politycznego suflera
Świadomy chrześcijanin powinien reagować dokładnie odwrotnie. Im częściej polityk mówi o Bogu, tym uważniej należy patrzeć na jego czyny. Nie dlatego, że polityka musi być pozbawiona wartości religijnych. Chrześcijanin nie zostawia sumienia przed wejściem do lokalu wyborczego. Problem zaczyna się wtedy, gdy religia przestaje kształtować sumienie obywatela, a zaczyna służyć do sterowania jego politycznymi emocjami.
Chrześcijaństwo nie może być partyjnym certyfikatem moralności. Krzyż nie jest logo żadnej partii. Biblia nie jest programem wyborczym. Ewangelia nie potrzebuje politycznego suflera. A Kościół, który pozwala sprowadzić siebie do roli religijnego zaplecza określonego obozu politycznego, nie zdobywa wpływu. Przeciwnie, oddaje część swojej wolności.
Najgroźniejszy człowiek religijny
Nie jest nim człowiek, który ma wątpliwości, nie jest nim również człowiek, który pyta, nie jest nim ten, który mówi: „nie wiem”. Znacznie bardziej niebezpieczny jest człowiek, który wie niewiele, ale jest całkowicie przekonany, że wie wszystko, co powinien wiedzieć. Taki człowiek nie prowadzi dialogu, on wygłasza wyroki. Nie słucha argumentów, ocenia ich zgodność z własnym przekonaniem. Nie spotyka drugiego człowieka, klasyfikuje go. Nie pyta, dlaczego ktoś myśli inaczej, zastanawia się, jak go przekonać, podporządkować albo uciszyć.
W pewnym momencie religia przestaje wtedy być drogą nawrócenia własnego życia i staje się narzędziem organizowania życia innym. I tutaj dochodzimy do jednego z najpoważniejszych wypaczeń religijności. Człowiek przestaje pytać: „czego Ewangelia wymaga ode mnie?”, a zaczyna pytać: „jak zmusić innych, żeby żyli według tego, co ja uznaję za Ewangelię?”. Różnica pomiędzy tymi pytaniami jest fundamentalna. Pierwsze prowadzi do nawrócenia. Drugie może prowadzić do przemocy.
Niekoniecznie fizycznej. Istnieje również przemoc moralna, społeczna, językowa i polityczna. Istnieje przemoc polegająca na odbieraniu innemu człowiekowi prawa do sumienia, ponieważ uznaliśmy własne sumienie za bardziej kompetentne od jego.
Nie wystarczy tolerować
W tym miejscu trzeba powiedzieć coś jeszcze bardziej niewygodnego. Sama tolerancja jest zbyt małym wymaganiem.
Tolerować można hałas za ścianą. Człowieka trzeba uznać.
Ekumenizm nie polega więc na tym, że łaskawie pozwalam prawosławnemu, protestantowi czy katolikowi istnieć obok siebie. Polega na uznaniu, że przede mną stoi człowiek ochrzczony w Chrystusie, posiadający własną historię wiary, własną tradycję, własne doświadczenie Boga i własne argumenty. Mogę się z nim głęboko nie zgadzać. Ale najpierw powinienem wiedzieć, z czym się nie zgadzam.
Tego właśnie dramatycznie brakuje w wielu naszych sporach. Dyskutujemy z protestantyzmem, którego nie znamy. Krytykujemy prawosławie, którego teologii nigdy nie czytaliśmy. Wydajemy sądy o starokatolicyzmie, nie wiedząc nawet, dlaczego powstał. Rozstrzygamy problemy biblistyczne bez znajomości egzegezy. Oceniamy historię Kościoła na podstawie kilku zdań zapamiętanych z katechezy. A później jesteśmy święcie przekonani, że bronimy prawdy.
Wiara, która boi się pytania, zaczyna bać się człowieka
Chrześcijaństwo nie powinno bać się intelektu, historii, nauki, innych Kościołów ani nawet niewiary. Jeżeli Chrystus rzeczywiście jest Prawdą, pytanie nie może Mu zagrozić. Może natomiast zagrozić naszym uproszczeniom. I być może dlatego tak często boimy się pytań. Nie dlatego, że mogłyby zniszczyć Boga, lecz dlatego, że mogłyby zniszczyć obraz Boga, który sami sobie stworzyliśmy.
Dojrzała wiara wymaga więc czegoś znacznie trudniejszego niż posłuszne powtarzanie odziedziczonych odpowiedzi. Wymaga odwagi myślenia, przeczytania Ewangelii, a nie jedynie cytowania jej fragmentów, poznania własnej tradycji i historii jej błędów, spotkania z innymi chrześcijanami oraz gotowości do powiedzenia: „mogę się mylić”.
To ostatnie zdanie jest być może jednym z najbardziej chrześcijańskich zdań, jakie człowiek może wypowiedzieć. Nie oznacza relatywizmu. Nie oznacza przekonania, że prawda nie istnieje. Oznacza coś znacznie bardziej fundamentalnego: uznanie, że ja nie jestem Prawdą. Dla chrześcijanina Prawdą jest Chrystus. A to zasadnicza różnica.
Co więc z tą naszą wiarą?
Być może potrzebujemy dzisiaj nie więcej religijności, lecz religijności dojrzalszej. Nie więcej pewności, lecz więcej odpowiedzialności za własne słowa. Nie kolejnych ludzi gotowych pouczać świat, lecz chrześcijan gotowych najpierw poddać osądowi Ewangelii samych siebie.
Potrzebujemy Kościołów, które uczą swoich wiernych nie tylko tego, w co mają wierzyć, lecz również dlaczego w to wierzą. Potrzebujemy duchownych, którzy nie boją się powiedzieć „nie wiem”. Potrzebujemy katechezy, która nie kończy się na zestawie odpowiedzi. Potrzebujemy ekumenizmu, który wychodzi poza oficjalne uroczystości i zaczyna kształtować codzienną mentalność chrześcijan. Potrzebujemy wreszcie odporności na tych, którzy chcieliby wykorzystać Boga jako pieczęć potwierdzającą własne racje.
Bo człowiek, który zna własną wiarę, jest znacznie trudniejszy do zmanipulowania. Wie, że pojedynczy werset nie rozstrzyga skomplikowanego problemu. Wie, że historia chrześcijaństwa jest bardziej złożona niż opowieść o „nas” i „nich”. Wie, że Kościół wielokrotnie musiał korygować własne sądy. Wie, że chrześcijanie mogą się różnić i nadal pozostawać chrześcijanami. Wie wreszcie, że sumienie drugiego człowieka nie jest terytorium przeznaczonym do podboju.
Dlatego największym przeciwnikiem religijnego fundamentalizmu nie jest ateizm. Jest nim dojrzała wiara. Wiara świadoma własnej historii, wykształcona teologicznie, zdolna do samokrytyki, otwarta na spotkanie, ekumeniczna, niebojąca się rozumu, niepotrzebująca politycznego patrona i nieuzurpująca sobie prawa do zaglądania w cudze sumienie. Wiara, która potrafi być mocna bez agresji i pewna bez pychy.
Być może właśnie takiej wiary najbardziej nam dzisiaj brakuje. Bo chrześcijaństwo nie zaczyna się od przekonania świata, że mamy rację. Zaczyna się od znacznie trudniejszego pytania: czy patrząc na sposób, w jaki wierzymy, mówimy, spieramy się i traktujemy tych, którzy są inni, ktokolwiek jeszcze może rozpoznać w nas Chrystusa?

Autor bloga „Myśli”. Teksty, refleksje i komentarze poświęcone duchowości, modlitwie, życiu Kościoła oraz doświadczeniu człowieka wierzącego.